Review

Voelen én denken - niet een van de twee

Helaas – bij herlezing van de in 1813 voor het eerst gepubliceerde roman 'Pride and Prejudice' van Jane Austen (1775-1817) blijkt de beroemde scène uit de BBCverfilming waarin Mr Darcy, de held, slechts gekleed in een doorschijnend hemd en een witte broek uit de vijver van zijn landgoed Pemberley klautert, niet voor te komen. Zo aantrekkelijk is deze scène, dat Bridget Jones, de heldin van Helen Fieldings succesroman, en verliefd op een eigentijdse Mr Darcy, deze scène op de automatische herhaling heeft gezet. Gelukkig zijn de smachtende blikken die de gefilmde Mr Darcy richt op Elizabeth Bennet, het object van zijn verlangen, wel in het boek terug te vinden.

Wat bij herlezing ook opvalt, is dat de schrijvers van het filmscript veel van Austens dialogen letterlijk overgenomen hebben. Zelfs de subtiele gedachtegangen van de verschillende personages bleven in het script behouden.

Als je dat allemaal bedenkt, begrijp je waarom deze roman na twee eeuwen nog steeds zo populair is; het is niet alleen aangenaam de roman dikwijls te herlezen, maar ook de BBC-verfilming verdient het meer dan één keer bekeken te worden. Het stramien van 'Pride and Prejudice' is dat van een klassiek liefdesverhaal, maar de inhoud, de vorm en de verschillende personages zijn vele malen complexer en intelligenter dan die van de gebruikelijke kasteelroman.

Het verloop van 'Pride and Prejudice' lijkt op dat van de doorsnee Leni Saris-romance. Jane en Elizabeth Bennet, de twee oudste dochters in een gezin van vijf meisjes, maken kennis met Mr Bingley en Mr Darcy. De beide mannen zijn van hoge komaf en beschikken ieder over een groot inkomen, terwijl de vader van Jane en Elizabeth weliswaar grond bezit, maar zijn kinderen niet veel geld zal kunnen nalaten. Vader Bennet is bovendien beneden zijn stand getrouwd met een mooie en levendige, maar leeghoofdige en kwebbelzieke vrouw. Jane en Elizabeth zijn daarom ondanks hun vele kwaliteiten geen goede partij, zoals dat heet. Voor zonen uit gegoede families die geen aanspraak kunnen maken op een grote erfenis, hebben ze te weinig geld, en voor Bingley en Darcy staan ze te laag op de sociale ladder.

Natuurlijk worden ze toch verliefd op elkaar. Bij Jane en Mr Bingley gaat dat makkelijker dan bij Elizabeth en Mr Darcy, maar beide paren worden door veel misverstanden, veroorzaakt door trots en vooroordelen, tijdelijk van elkaar gescheiden. Pas nadat die misverstanden uit de weg geruimd zijn, staat niets hun geluk in de weg. Zo hebben we onze liefdesverhalen graag: mooie, maar bevooroordeelde heldin ontmoet knappe, maar trotse held, het gaat een beetje aan, dan gaat het uit en na het overwinnen van allerlei praktische bezwaren gaat het voor eeuwig weer aan.

Maar als je 'Pride and Prejudice' herleest, blijkt het allemaal minder simpel in elkaar te zitten. Mr Darcy is meer dan de Mr Pride waarvoor je hem in eerste instantie aanziet, en Elizabeth Bennet is niet alleen maar Miss Prejudice. Bij beide personages speelt zich een voortdurend gevecht af tussen trots en vooroordelen, gevoel en verstand. Maar anders dan Fanny Burney kiest Austen niet voor het verstand. Haar gaat het om een harmonische eenheid van het een en het ander.

Die eenheid is behoorlijk complex; het is, zoals in het echte leven, niet duidelijk waar het een ophoudt en het ander begint. Zowel Elizabeth Bennet als Mr Darcy handelt soms te emotioneel, en soms te rationeel. Mr Darcy is veel te eerlijk als hij Elizabeth vertelt dat hij van haar houdt ondanks het standsverschil en de vulgaire manieren van haar moeder en haar drie jongere zusters, en Elizabeth reageert op die me-dedeling zowel te rationeel als te emotioneel.

Met de verhouding tussen gevoel en verstand worstelen alle personages in 'Pride and Prejudice', ongeacht sekse, afkomst en maatschappelijke positie. Liefde en geld – universeel erkend als de krachtigste menselijke drijfveren – vormen het decor voor deze eeuwige strijd. Vader Bennet heeft zich bij de keus van zijn vrouw te zeer door zijn gevoel laten leiden, terwijl moeder Bennet een te rationele beslissing genomen heeft door te trouwen met een man die weliswaar land bezit, maar die veel intelligenter is dan zij.

Een al te verstandelijk houding staat ook het geluk van Jane Bennet en Mr Bingley in de weg. Mr Bingley maakt al meteen duidelijk dat hij zeer onder de indruk is van Jane, maar Jane laat veel te weinig blijken wat zij voor hem voelt. En dat is, zoals Elizabeths vriendin Charlotte opmerkt, bijzonder onverstandig, omdat de meeste mensen zonder voldoende aanmoediging niet durven te bekennen dat ze verliefd zijn.

Charlotte zelf sluit een verstandshuwelijk, waardoor ze zich emotioneel vrij kan voelen. Zo moet iedereen op zijn of haar eigen manier in het reine komen met de kloof tussen gevoel en verstand, die we overigens zelf creëren. Uiteindelijk vinden Elizabeth en Mr Darcy elkaar, omdat ze zowel intellectueel als emotioneel elkaars gelijken zijn – niet alleen de standsverschillen, maar ook de scheiding tussen denken en voelen hebben ze aan het eind van het verhaal overwonnen.

Na herlezing van 'Pride and Prejudice' moet je vaststellen dat Helen Fieldings interpretatie van het aloude motief tamelijk grof is, en behoorlijk ouderwets bovendien. Haar held en heldin zijn laffe aftreksels van die van Austen. Haar Mr Darcy is de vleesgeworden mannelijke ratio, terwijl Bridget Jones het cliché van de irrationele en hypersensitieve vrouw personifieert.

Als Fieldings interpretatie van de verhouding tussen mannen en vrouwen typisch laat-20ste-eeuws is, zou iedereen vanaf nu 'Pride and Prejudice' onmiddellijk moeten lezen en minstens één keer herlezen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden