Voel je even Florentijn

De belangrijkste humanisten waren geen tegenstanders van de kerk. Hun kritiek was juist welkom in het Vaticaan

Vertelt weinig nieuws over Lucretius' invloed, maar slaagt voortreffelijk in het schetsen van een tijdperk

Het zou een roman van Umberto Eco kunnen zijn. In de winter van 1417 klopt een Italiaanse reiziger aan de poort van een Duitse abdij. Na de gewoonlijke plichtplegingen duikt hij de bibliotheek in en daar ontdekt hij een boek dat de bestaande wereldorde op de rand van de afgrond kan brengen. Alleen is dit geen roman van Eco. Het is geschiedenis.

De man in kwestie, Poggio Bracciolini heeft echt bestaan. Het boek dat hij vond was Lucretius' 'De rerum natura'. En waar Poggio's ontdekking bij Umberto Eco zeker in verkeerde handen was gevallen, nam Poggio Bracciolini een kopie van het boek mee naar zijn humanistische vrienden in Italië, waar het een nieuwe mentaliteit inspireerde: de geest van de Renaissance. Want Lucretius' boodschap luidde dat de mens niet langer in vrees en beven hoefde te leven omwille van het hiernamaals, maar genoegen kon nemen met een gelukkig bestaan in een sterfelijke wereld.

Poggio staat centraal in Stephen Greenblatts veelgeprezen boek 'De zwenking', het verhaal over de herontdekking van 'De natuur van de dingen' en de invloed ervan op de Renaissance. In het voorwoord beschrijft Greenblatt hoe hij als student aan het rommelen was in een bak afgeprijsde boeken, toen hij een uitgave ontdekte met een licht erotisch omslag. Voor tien cent kocht hij deze prozavertaling van 'De rerum natura', en toen hij begon te lezen bleek de inhoud nog veel aantrekkelijker dan de twee suggestief in elkaar gedraaide benenparen die hem deels tot zijn aankoop hadden gebracht. Na al die jaren houdt Greenblatt nog steeds van Lucretius' tekst (zeker nadat hij de tekst in verzen had gelezen) en dat is een van de charmes van 'De zwenking'. Zoals Greenblatts liefde voor Shakespeare een van de charmes was van zijn vorige bestseller 'Will en de wereld'.

Stephen Greenblatt is de grondlegger van het new historicism, een stroming in de literaire kritiek die meent dat je een literair werk nooit los kunt zien van de tijd waarin het ontstaan is en dat je die tijd ook beter kunt begrijpen door de receptiegeschiedenis van het werk te bestuderen. Dat er bijvoorbeeld bijzonder weinig bekend is over Lucretius en dat dit weinige uit de pen van kerkvader Hieronymus komt - die schrijft dat de dichter gek werd door het drinken van een minnedrankje, vervolgens tussen aanvallen van krankzinnigheid een paar boeken schreef - zegt misschien meer over Hieronymus en zijn vierde-eeuwse mentaliteit dan over de Romeinse dichter.

Helemaal in de geest van dit new historicism neemtGreenblattmet die verklaringen geen genoegen en duikt hij onder in het Rome van de eerste eeuw voor Christus. Hij neemt je mee naar de eerste Romeinse openbare bibliotheek, gesticht op aandringen van Julius Caesar. Hij laat je het enthousiasme voor de letteren voelen wanneer er nadien nog 27 bibliotheken bijkomen. En hij laat je begrijpen hoe de duisternis op het Romeinse Rijk neerdaalt, wanneer een paar eeuwen later alle zekerheden wankelen door de invallen van de Germanen en de openlijke decadentie van de machthebbers, wanneer de bibliotheken wegens desinteresse gesloten worden en het beheren en kopiëren van boeken een zaak van abdijen wordt.

Op dezelfde manier schrijft Greenblatt over de herontdekking van 'De natuur van de dingen', en opnieuw maakt hij daarbij gebruik van de tegenstelling tussen licht en donker. Als hij over Florence schrijft voel je je een Florentijn en wandel je discussiërend over Botticelli's schilderkunst langs de nieuwe, openheid uitstralende kerken en palazzo's. Maar zodra je door een poortje in de hoge muren rond het Vaticaan de pauselijke vertrekken wordt binnengeleid, voel je de druk op je schouders zwaarder worden.

Het beeld van de kerk nuanceert Greenblatt overigens wel, de werkelijkheid is niet zwart-wit. Poggio Bracciolini werkte namelijk lang als apostolisch secretaris, en dat brengt Greenblatt ertoe een paar hardnekkige clichés over de intellectuele intolerantie van de kerk te ontkrachten. De belangrijkste humanisten waren geen tegenstanders van de kerk, toont hij, ze werkten er juist voor en er werd hen geen strobreed in de weg gelegd. Zo schreef Poggio zelf ook boeken, waaronder het in zijn tijd immens populaire 'Facetiae'. Dat boek was weliswaar een afrekening met de hypocrisie en huichelarij van de kerk, maar kon toch ook binnen het Vaticaan op bijval rekenen.

Poggio's rivaal Lorenzo Valla ging zelfs nog een stapje verder. Die schreef een boek waarin hij bewees dat de schenking van Constantijn, het document waarin de Romeinse keizer de macht over het Westerse Rijk overdroeg aan de paus, een vervalsing was. Als reactie werd ook hij benoemd tot apostolisch secretaris. Het is in die omgeving dat 'De rerum natura' terechtkwam, een van gemeende interesse dus, die pas na de Reformatie zou veranderen in een oord van onverdraagzaamheid.

Overigens vertelt Greenblatt in 'De zwenking' niets fundamenteel nieuws over 'De natuur van de dingen'. Hij beschrijft wat we allang wisten: volgens Lucretius bestaat het universum uit een grote leegte waarin bewegende atomen door een zwenking samenklitten - en dat verklaart de dubbelzinnige titel van het boek, aangezien dit atomisme in de Renaissance ook een zwenking in de heersende filosofie opleverde.

Wat dit boek zo uitzonderlijk maakt is Greenblatts inlevingsvermogen. Dat de gelauwerde Amerikaanse literatuurcriticus de Middeleeuwen wellicht een stukje duisterder afschildert dan ze waren en niet echt diep ingaat op de literaire waarde van 'De rerum natura' vergeef je hem. Het is immers slechts weinigen gegund zo'n levensechte beschrijving te geven van wat het werkelijk betekende om in de prille Renaissance te leven.

Stephen Greenblatt: De zwenking (The Swerve: How the World Became Modern) Vertaald door Arthur de Smet. De Bezige Bij, Amsterdam; 352 blz. € 39,90

Lucretius: De natuur van de dingen (De rerum natura) Vertaald door Piet Schrijvers. Historische Uitgeverij, Groningen; 612 blz. € 49,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden