Voedsel is niet alleen economie

Hoe ziet een hernieuwde voedselcultuur eruit? Na zes jaar voedseldebatten is het tijd voor conclusies.

Je kunt jaren praten over voedsel en de fouten analyseren die zitten in de productie en de consumptie ervan, maar mensen verlangen nu vooral naar een antwoord op de vraag: Wat te doen en hoe? Na zes reeksen voedseldebatten in evenveel jaren te hebben georganiseerd zijn Bert van Ruitenbeek en Wouter van der Weijden toe aan deze grote vraag. Ze maken een tussenbalans op en pogen een visie op de toekomst te formuleren.

"De laatste serie heet niet voor niets It's the food, my friend!", zo begint Van Ruitenbeek, jarenlang werkzaam in de biologische landbouw en voeding en initiator van Adopteer een kip en Week van de Smaak. "Dat is een knipoog naar de leus uit de Clinton-campagne 'It's the economy, stupid'. Het is juist niet alleen maar economie. Onze debatreeksen hebben laten zien dat de geëconomiseerde, louter op efficiëntie en maximale opbrengst gebaseerde voedselketen zijn langste tijd heeft gehad. Dat werd breed gedragen, ook door boeren die naar de Rode Hoed in Amsterdam kwamen om mee te praten. Voedsel is veel meer: het is cultuur, traditie, het raakt aan gezondheid, aan ons leefmilieu, het gaat ook over samenzijn, delen, gemeenschap. Die brede kijk op voeding en landbouw hebben we ooit wel gehad, maar is na de oorlog behoorlijk versmald. Langzamerhand zie je het terugkomen en ik denk dat wij met onze debatten daar een steentje aan hebben bijgedragen."

Sociale binding

Toch ontbreekt er een belangrijk aspect. De mensen aan de onderkant van de samenleving, voor wie deze debatten van groot belang zijn, hebben niet meegedaan. Juist voor hen geldt dat met gezond en vers eten een grote stap voorwaarts kan worden gezet, in gezondheid en in sociale binding. De mensen die de debatten hebben bijgewoond, hoe divers ook, weten inmiddels wel dat je matig, vers en zoveel mogelijk uit de regio moet eten. Minder vlees ook.

Van Ruitenbeek: "Die lacune is ons niet ontgaan, maar is uiterst lastig te vullen. Wel zijn dit soort verhalen in onze reeks verteld door hoogleraar Jaap Seidell, die de relatie tussen voeding, gezondheid en omgeving van de mensen aan de onderkant na aan het hart ligt. Zijn verhaal maakte indruk en wordt dus verspreid, onder andere via onze mediapartners Youth Food Movement, foodlog.nl en Trouw."

Voor Van der Weijden sprong het verhaal van de Belgische groene ondernemer Gunter Pauli eruit. "Hij benadrukt dat van een lokaal groen initiatief de plaatselijke bevolking als eerste moet profiteren. Zo creëer je draagvlak. Denk aan windmolens, maar dat principe geldt op alle gebieden. Landbouw moet met de omgeving zijn verbonden. Landbouw in en om een stad moet met die stad in verbinding staan. Steeds meer mensen willen weten wat ze in hun mond stoppen en wie het heeft geteeld. Duurzaamheid is echt een relatievraagstuk."

Een innovatieve onderneming als PlantLab waarbij in gesloten ruimtes onder led-licht groenten worden geteeld, spreekt Van der Weijden minder aan. "Het vergt veel kapitaal en je benut de zon niet. Ook is er geen verbinding met de omwonenden, want de teelt gebeurt in superschone, afgesloten ruimtes waar je met witte pakken in moet. Of jongeren dit wel aanspreekt? Zou kunnen. Dit soort technologieën past wel bij de smartphone-generatie. Het is mij te afstandelijk. Je mist de verbinding met de aarde. In dat verband ben ik Albert Heijn met hun groentezaadjes wel dankbaar. Die herstellen juist de verbinding."

Kale boel

Denkend aan het indrukwekkende verhaal van de Chinese Amerikaan John Liu, wordt Van der Weijden opnieuw enthousiast. "Wat die man in China heeft gefilmd is ongelooflijk. Hij liet zien dat je een sterk gedegradeerd landbouwgebied, een kale boel inmiddels, binnen enkele jaren weer in zijn oude glorie kunt herstellen. Voornamelijk door de geiten er buiten te houden en terrassen aan te leggen. Dat biedt hoop, want er zijn op de hele wereld minstens een miljard hectares die braak liggen omdat de bodems zijn uitgeput. Het geeft biodiversiteit en landbouw nieuwe kansen. Natuurlijke systemen zijn erg rijk als je ze goed beheert."

Ecologie, dat is de absolute voorwaarde waaraan landbouw en voeding zullen moeten voldoen, vindt bioloog Van der Weijden na alle debatten nog eens te hebben doorgenomen. "Landbouw is voor een steeds groter deel gebaseerd op chemie, en industrieel georganiseerd. Dat chemische spoor heeft zijn beperkingen. Kijk naar de recente discussie over neonicotinoïden. Je blijft maar stapelen met middelen om plagen te bestrijden en doodt onbedoeld een hele hoop andere soorten. Het is een failliet systeem, dat veel weerstand oproept. We moeten de landbouw weer meer baseren op ecologische principes en mechanismen. Dus kringlopen sluiten, zorg voor de bodem, natuurlijke bestuiving en plaagregulering en meer regionaal organiseren. Daarmee maak je systemen robuust, weerbaar tegen ziekten en klimaatverandering, en zorg je tevens voor verbinding met de mensen die je producten gaan eten. Je ziet dat zelfs concerns als Monsanto stapjes in die richting zetten. Ze beginnen met biologische bestrijding. Ze voelen nattigheid."

De producten van een meer ecologisch opererende landbouw zullen wel iets duurder zijn, vult Van Ruitenbeek aan. "Dat is ook nodig. Voedsel is van z'n waarde ontdaan. Boeren werden grondstoffenleverancier. Als voedsel weer tot waarde wordt gebracht, kunnen boeren en hun medewerkers beter worden betaald. Landbouw leunt veel op illegale arbeid, omdat het allemaal zo goedkoop mogelijk moet. Dat kan niet voortduren. Voedsel mag best wat meer kosten. Daar krijg je ook veel voor terug. Weerbare landbouw geeft voedselzekerheid, geeft gezonde voeding, geeft werkgelegenheid, verbindt mensen weer. In Ede is onlangs een voedselwethouder benoemd. Dat is toch opvallend, het onderwerp stijgt op de prioriteitenladder. Ook de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid drong er enkele maanden terug bij het kabinet op aan om met een voedselvisie te komen."

Duizenden initiatieven

In de visie van Van Ruitenbeek moet de overheid ruimte verschaffen aan al die duizenden initiatieven van onderop die zich de laatste jaren hebben laten zien. Van school- en buurttuinen, of 'Boer zoekt Buur' voor zonnepanelen en voedselboxen met streekproducten tot aan kleine ondernemers als Willem & Drees en Oregional. Dat is volgens hem de spil van een voedselbeleid. De overheid versmalt haar blikveld te veel tot de BV Nederland.

Van der Weijden vult aan: "Landbouw en voeding zijn gereduceerd tot een winst- en verliesrekening. Ze leveren geld op, met name met de export ervan. Het onderwerp voeding is zoveel breder. Het raakt aan gezondheid, aan milieu, aan landschap, aan cohesie van buurten. Laat scholen weer voedsellessen in hun pakket opnemen. Het begint allemaal bij de jeugd. Verbied reclame voor ongezond eten, met name voor jongeren. Belast ongezond eten, vooral suikerhoudende frisdranken."

Of het in een soort voedselakkoord of gewoon in programma's van politieke partijen wordt opgenomen is beide heren om het even. "Geen enkele politieke partij heeft een serieus standpunt over voeding en gezondheid", zei smaakprofessor Peter Klosse in een van de debatreeksen. Van der Weijden: "Het zou al heel wat zijn als dat gaat gebeuren. We zijn optimistisch over de voortgang, zeker als je kijkt naar de Youth Food Movement. Bij de jonge generatie is een andere kijk op voeding en landbouw te zien. Het is ook geen apart, mistig clubje. Het zijn leuke, hoogopgeleide, levenslustige en creatieve mensen. Velen willen daarbij horen. Ze polariseren niet, kennen geen dogma's. Vergeleken met onze generatie is er sprake van een andere cultuur. Ze zoeken naar persoonlijke betrokkenheid. Ze vragen zich voortdurend af welke stapjes je kunt zetten in je omgeving. Dat is intrigerend. Het gaat nu om een brug tussen de generaties om ervoor te zorgen dat een hernieuwde voedselcultuur mogelijk wordt en hoe die te bereiken. Daar blijven we met onze debatten naar op zoek."

Laatste voedseldebat

Morgenavond vindt het laatste debat plaats in de reeks It's the food, my friend! Het is een avond met een diner dat wordt verzorgd door jongeren van de Youth Food Movement (YFM). Deze grande finale moet leiden tot een voedselvisie voor Nederland. Directeur Joszi Smeets van de YFM zal aan het eind van de avond haar kijk op de toekomst ontvouwen.

De avond begint om 19 uur, inloop vanaf 18.30 uur, en vindt plaats in debatcentrum de Rode Hoed, Keizersgracht 102 Amsterdam. De toegangsprijs bedraagt euro 42. Trouw-lezers betalen euro 29. Meer informatie: www.rodehoed.nl

Kinderen in de Gerrit Kalff Schooltuin in Amsterdam-Oost.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden