Voedsel en het grote geld

Demonstranten protesteren in februari in Brussel tegen het TTIP-akkoord, het handelsakkoord dat Europa en de VS willen sluiten. Beeld REUTERS

Leen Jongewaard (wie kent hem nog?) zong het al in 1967: "Het is de schuld van het kapitaal." Nu ging het in dat liedje van Michel van der Plas over iets heel anders, maar de invloed van 'het kapitaal', het grote geld, op allerlei terreinen in de samenleving - zorg, onderwijs, ruimtelijke ordening, om er maar drie te noemen - is nog altijd diepgaand.

De voedselvoorziening is één van de sectoren waar de rol van het grote geld steeds duidelijker voelbaar wordt. Het is natuurlijk niet voor niks dat Herman Wijffels, ex-topman van de Rabobank en het groene geweten van het CDA, onlangs in de Rode Hoed een vernietigend oordeel velde over de financiële macht van Big Food.

Volgens Wijffels raakt de boer beklemd in de tang van de voedselverwerkende industrie en het grootwinkelbedrijf, beide gedomineerd door beursgenoteerde ondernemingen (zoals bijvoorbeeld Unilever en Albert Heijn). Die streven naar efficiency en lage prijzen, aldus Wijffels. Het voedselsysteem wordt gekenmerkt door een 'georganiseerde onverantwoordelijkheid'. "Structureel zit het systeem op een koers die de bron van ons voedsel, de bodem, onbruikbaar maakt."

Het is natuurlijk mooi dat het grootkapitaal door één van zijn vroegere hogepriesters in de hoek wordt gezet, maar er zijn meer organisaties die al decennia wijzen op de schade die Big Agro kan aanrichten. Dan gaat het om genetische manipulatie, verlies van (bio)diversiteit, 'land grabs' in ontwikkelingslanden, overmatig gebruik van antibiotica en 'gewasbeschermingsmiddelen', de kap van het tropisch oerwoud in het Amazone-gebied... zo kunnen we nog wel even doorgaan.

Reikwijdte
De reikwijdte van het grote geld loopt van het mondiale niveau tot dat van de winkelstraat in het dorp. Wereldwijd (of in elk geval trans-Atlantisch) hangt het TTIP-verdrag boven de markt. Daar hebben we eerder aandacht aan besteed maar het kan beslist geen kwaad daar de schijnwerper nog eens op te richten.

Het handelsverdrag stelt bedrijven namelijk in de gelegenheid 'winstverliezen' te claimen bij overheden die ze een strobreed in de weg durven te leggen. Het Nederlandse bedrijfsleven maakt zeer gretig gebruik van deze mogelijkheid. Zulke claims, die buiten de gewone rechtssystemen worden toegekend door 'arbitragecommissies', kunnen er toe leiden dat overheden afzien van regelgeving die grote bedrijven onwelgevallig is. De consument en de belastingbetaler hebben het nakijken.

En bij u in de winkelstraat? Daar moet de oude, vertrouwde natuurwinkel met z'n knoestige worteltjes en enigszins zepige aardappelen plaatsmaken voor de biologische afdelingen van het grootwinkelbedrijf, dat de jacht op de 'lichtgroene' consument heeft geopend. Natuurwinkels, jarenlang vechtend tegen de bierkaai van het massaconsumentisme, leggen het hoofd in de schoot nu de massaconsument een groen blosje heeft gekregen. Het resultaat zou wel eens kunnen zijn dat biologische producenten uiteindelijk in dezelfde tang terechtkomen als reguliere boeren.

Afgrond
Ook reguliere versspeciaalzaken die willen investeren hebben het moeilijk. Het mkb komt immers nauwelijks aan kredieten. Ook de Rabobank, de oud-werkgever van Wijffels, heeft zijn regels zo aangescherpt dat je wel bijna Big Food moet zijn om zaken te mogen doen.

De oplossing voor deze dilemma's? Wie het weet mag het zeggen. Een ding is zeker. Als we het grote geld vrij z'n gang laten gaan in de voedselsector lopen we 'georganiseerd onverantwoordelijk' de afgrond in. Maar let op: zonder geld gaat het niet. Gelukkig zijn er juist in Amerika clubs als Slow Money die kleinschalige ondernemers in de voedselsector (en daarbuiten) uitkomst kunnen bieden. De visie van Slow Money - dat de samenleving ziet als voedingsbodem, ondernemers als zaaigoed en investeerders als water - klinkt veelbelovend, maar of het genoeg is om de invloed van de Monsanto's en de Nestlé's in te dammen? De tijd zal het leren.

Jack Stroeken geeft met regelmaat een overzicht van wat er speelt in de wereld van voedsel en landbouw. Slow Food is een wereldwijde beweging van boeren, consumenten en food professionals met als doelstelling lekker, puur en eerlijk voedsel voor iedereen toegankelijk te maken. Jack Stroeken is voorzitter van Slow Food in Nederland en in het dagelijks leven directeur bij voedselcoöperatie Beebox.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden