VN roepen op tot reddingsplan

'De mensen die nu de oversteek maken zoeken veiligheid. Ze kunnen geen kant op.'

De Europese Unie moet snel voor een robuuste reddingsoperatie zorgen, waarschuwde de hoge commissaris voor de vluchtelingen van de VN Antonio Guterres gisteren. "Anders zullen er nog meer mensen sterven die de veiligheid van Europa zoeken."

De ramp deze week op de Middellandse Zee, waarbij honderden vluchtelingen zijn omgekomen, roept herinneringen op aan het najaar van 2013. Zo'n 360 vluchtelingen verdronken toen bij het Italiaanse eiland Lampedusa. En ook het antwoord van Europa lijkt een déjà vu. Verklaringen en condoleances werden deze week snel afgegeven, maar een concreet actieplan om een nieuw drama te voorkomen ligt (vooralsnog) niet op tafel.

In 2013 werd er wel een taskforce Middellandse Zeegebied in het leven geroepen. Die kwam met aanbevelingen om de grenzen strenger te bewaken, de smokkelaars aan te pakken en de samenwerking tussen de doorgangslanden te verbeteren.

Vooral symptoombestrijding zegt Tineke Strik, universitair docent migratierecht aan de Radboud Universiteit en lid van de Eerste Kamer voor GroenLinks. "Europa moet naar de oorzaken kijken en zich afvragen waarom smokkelaars vrij spel krijgen. Omdat vluchtelingen op geen enkele manier beschermd worden en er nog steeds geen veilige routes naar Europa zijn gecreëerd."

Terwijl de taskforce vergaderde, startte Italië in 2013 de operatie Mare Nostrum waarin met schepen langs de Libische kust werd gepatrouilleerd en vluchtelingen uit het water gevist. Afgelopen najaar werd die missie vervangen door de Europese operatie Triton, waarmee niet langer het redden van mensen, maar het controleren van de grenzen prioriteit werd. Tot opluchting van sommige EU-leden, die vreesden dat de Italiaanse reddingsoperatie een aanzuigende werking op vluchtelingen zou hebben (zie kader).

"Hoeveel mensen moeten er nog verdrinken voordat die houding verandert?" Volgens Strik moet in Europa het besef doordringen dat de vluchtelingenstroom het afgelopen decennium van karakter is veranderd. "We hebben het niet meer over economische vluchtelingen zoals tien jaar geleden. Mensen die nu de oversteek maken kunnen geen kant op. Libië is levensgevaarlijk voor ze. Libanon vangt al anderhalf miljoen Syriërs op. Voor deze groep is er al nauwelijks genoeg voedsel aanwezig, de voorraad is op 1 maart uitgeput."

Als de Europese landen besluiten alsnog een robuuste reddingsoperatie in stelling te brengen, kan dat op verschillende manieren worden uitgevoerd. Volgens Strik ligt een uitbreiding van Triton het meest voor de hand.

"In de praktijk helpen wij nu ook al mensen in nood, al is dat niet ons mandaat", zegt woordvoerder Izabella Cooper. "Dat zijn wij net als ieder ander verplicht." Cooper wijst erop dat Frontex 6000 mensen van de 19.000 migranten die de oversteek naar Italië riskeerden, heeft geholpen. Maar als het mandaat wordt uitgebreid moeten ook de middelen uitgebreid. Want die zijn beperkt. "We hebben nu twee schepen, zeven patrouilleboten, twee vliegtuigen en één helikopter."

Een andere optie is Italië te vragen de operatie Mare Nostrum weer van stal te halen. De Italiaanse ex-premier Enrico Letta riep daartoe op in een tweet: 'Breng Mare Nostrum terug. Of de Europese landen dat nou willen of niet.'

Ook de voorzitter van het Italiaanse parlement, Laura Boldrini, die eerder als woordvoerder bij VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR werkte, vindt dat het gat dat Mare Nostrum heeft achtergelaten moet worden opgevuld. Een eventuele Italiaanse missie zou dit keer wel door Europa ondersteund moeten worden. Mare Nostrum kostte 9 miljoen euro per maand en ondanks herhaalde verzoeken van Rome bleef de steun vanuit Brussel beperkt.

Triton of Mare Nostrum, het allerbelangrijkste is dat Brussel de stilte doorbreekt en met een plan komt, vindt Strik. "Aan zulke drama's mogen we niet wennen, we moeten geschokt blijven."

Juist meer vluchtelingen na stopzetten operatie Mare Nostrum

Goede zaak dat operatie Mare Nostrum wordt stopgezet, vond staatssecretaris Teeven. Want die operatie - waarbij Italiaanse schepen en vliegtuigen de Middellandse Zee afzochten naar bootvluchtelingen - had alleen maar een aanzuigende werking, vond de bewindsman. "Hoe effectiever onze reddingsacties, hoe meer vluchtelingen zich op zee begaven", zei hij in december.

Maar die stelling is niet met cijfers te onderbouwen. Integendeel. In januari van dit jaar registreerden de Italiaanse autoriteiten de komst van 3528 bootvluchtelingen, meldt de Italiaanse tak van de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR. Een jaar eerder - toen de operatie Mare Nostrum nog volop gaande was - werden in dezelfde maand 2171 bootvluchtelingen geregistreerd.

"Het is niet de taak van Europa om mensen uit de Middellandse Zee te redden", zei Teeven eind december. Europa zou zich veel meer moeten richten op opvang van vluchtelingen in hun herkomstregio, vindt hij. "Hoe meer je in de regio opvangt, hoe minder er over de Middellandse Zee hoeven." In het geval van de Syrische vluchtelingen (en die vormen momenteel met afstand de grootste groep vluchtelingen) gebeurt dat al: 95 procent van de ongeveer 4 miljoen Syriërs die hun land zijn ontvlucht, wordt in Libanon, Turkije, Irak, Egypte en Jordanië opgevangen. Binnen Syrië zijn er nog eens zo'n 6,5 miljoen mensen ontheemd geraakt.

Ter vergelijking: Nederland ving vorig jaar in totaal bijna 12.000 Syrische vluchtelingen op.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden