'VN-militairen zitten hier uitsluitend voor de poen'

In 'de nieuwe wereldorde' stapelen de vredesmissies zich op voor de Verenigde Naties: Cambodja, Somalie, Angola, Bosnie. Maar wordt daarmee iets opgelost? De ervaring leert dat VN-operaties vooral lang kunnen duren. Neem Cyprus, daar houden blauwhelmen al bijna dertig jaar de wacht langs de green line.

BERT STAVENUITER

'Hey', roept hij met overslaande stem, onmiddellijk gevolgd door enkele onverstaanbare kreten. Nu krijgen ook de andere posten ons in de gaten. Griekse en Turkse klanken verstoren de zondagse rust van Nicosia.

Een groepje opgewonden militairen vangt ons beneden op. Het is niet toegestaan om het dak te betreden. Of er foto's zijn gemaakt, wil hij weten. Natuurlijk niet. De soldaat knikt tevreden. Hij zal ons wijzen waar we wel kunnen fotograferen. Verderop blijkt een wachtpost ingericht als toeristische attractie. Aan de voet van een Griekse vlag is bij wijze van monument het verscheurde eiland Cyprus nageknutseld. Daarachter, op het dak van een bunker, ijsbeert een grenswacht met geweer. Rechts voor hem maakt een bordje duidelijk waarom de man er loopt. Nicosia, de laatste verdeelde hoofdstad, meldt de tekst in vier talen.

De Canadees John Fortoloczky maakt deel uit van de troepenmacht van de Verenigde Naties die sinds 1964 op het eiland in de Middellandse Zee is gestationeerd. Voor de actie hoef je hier niet te komen, bevestigt de Canadees. Al sinds 1974 vinden er geen gevechten meer plaats tussen de 'Grieken' en de 'Turken', zoals hij de twee Cyprische bevolkingsgroepen gemakshalve noemt. Toch is het "geen vakantiekamp" , laat Fortoloczky weten. "We zitten hier in de hoofdstad. De Grieken hebben hier hun beste mannen neergezet, de Turken eveneens. En wij zitten daartussen. Soms is de green line maar een straat breed."

Aftocht

Verbreding van de bufferzone lijkt een van de weinige alternatieven nu steeds meer landen hun aandeel in de VN-troepenmacht verminderen. Fortoloczky wijst op een leeg wachthuisje. "Vroeger stond hier een VN-soldaat die de strijdgroepen uit elkaar moest houden. Het lukte ons om beide partijen te overtuigen hun post hier weg te halen. Daardoor was onze man ook niet meer nodig. Zo proberen we op onze manier escalaties te vermijden."

Ook voor het onderdeel van 'Captain John', zoals Fortoloczky zich graag laat noemen, zit het er bijna op. De afgelopen week arriveerde de laatste Canadese lichting. Half juni zal het leeuwedeel ervan alweer zijn vertrokken, vertelt hij. "En daarna is het over, dan komt er na twintig jaar niemand meer."

Zelfs zijn hoogste baas, de (Britse) generaal-majoor M. Minehane, lijkt zich bij de voortschrijdende troepenvermindering te hebben neergelegd, al wil hij anders doen geloven. Minehane: "Zes maanden geleden kondigde Denemarken aan zijn hele bataljon van 323 man terug te trekken. Hadden ze me toen gevraagd of er problemen zouden ontstaan, dan had ik zonder meer 'ja' gezegd. Achteraf blijkt dat zich geen grote problemen hebben voorgedaan. Toch zal ik ook nu weer waarschuwen" . Maar de topmilitair is somber gestemd over eventuele vervanging van de teruggetrokken troepen. Hij bevestigt dat Duitsland als kandidaat wordt genoemd, maar de Duitse grondwet lijkt de komst naar Cyprus in de weg te staan. Andere gegadigden kan Minehane niet noemen. Na bijna dertig jaar is Cyprus nou niet het land om direct eer aan te behalen.

Fortoloczky gelooft er niets van dat Duitse soldaten zijn plaats zullen innemen. Dan maken de Russen nog meer kans, meent hij, maar die hebben weer geen geld. Aangezien de UNFICYP niet door de VN als geheel wordt betaald, moet elke kandidaat wel zijn eigen buidel meebrengen. Geld, daar draait het allemaal om in de vredesmacht, ook voor Fortoloczky. Zoals alle VN-militairen zit hij hier uitsluitend voor de poen. Tweeenveertigduizend dollar per jaar, om precies te zijn.

We naderen een wachtpost van de VN waar een jonge puber ogenblikkelijk in de houding springt. "Hebben jullie al een briefing meegemaakt?" , vraagt Fortoloczky terwijl hij de wacht toegrijnst. Hij knikt de soldaat toe, die onmiddellijk met krachtige stem een standaardrapportage inzet.

Een blik van verstandhouding met zijn meerdere maakt duidelijk dat officiele plichtplegingen niet langer nodig zijn. Gewillig gaat de wacht in op de vraag waar hij op moet letten. In de meeste observatieposten mag slechts een man de wacht houden. "Alleen daar (hij wijst naar een Turkse wachtpost) kan er soms nog iemand bij zitten; de chef. Die mag vijf minuten met de wacht doorbrengen. Niet langer."

'Oorlogsmuseum'

Fortoloczky leidt ons verder de bufferzone in. We passeren een immens .

wwerk in prachtige Griekse stijl dat aan alle kanten blijkt beschoten. Van het pleisterwerk is door de inslag van honderden kogels niets meer over. "Dit was voorheen het gymnasium" , licht Fortoloczky toe. "Een van de zwaarstbevochten gebouwen. Alles ligt er nog precies zo bij als we het in '74 aantroffen."

"Het huis hierachter is trouwens nog bewoond" , vervolgt de Canadees. Hij wijst naar een bouwval vol scheuren, nog net binnen de green line. "De bewoners hebben trouw bewezen aan de VN. Ze mogen er daarom wonen op voorwaarde dat ze alleen aan de voorkant hun huis verlaten en aan deze kant de luiken voor de ramen laten."

Even later geeft onze gids toestemming een wachttoren te beklimmen, die uitkijkt op een onverwacht groot deel van de stad. Het uitzicht is beklemmend. Tot ver in de omtrek is er geen huis te bekennen in ongehavende staat. De oude stad ligt er verlaten bij. Zelfs de katten waar je normaal over struikelt - zijn van het toneel verdwenen. Muziek uit een verderop geparkeerde legertruck doorbreekt de stilte: Pink Floyd's Another brick in the wall.

Dan barst een kakofonie los van geroep en gefluit. Nu pas wordt duidelijk hoe strategisch de uitkijkposten over de stad zijn verdeeld. Elke wachtpost staat binnen gehoorafstand van de volgende. Gezamenlijk blijken ze in staat om vrijwel elke plek in de bufferzone in de gaten te houden. Om de twintig meter is er wel een vlag of helm die boven de ruines uitsteekt. De kleur ervan lijkt geheel willekeurig; de markatielijn loopt zo grillig dat alleen een geoefende er logica in kan ontdekken. Een tiental oliedrums markeert hier de grens van de bufferzone. De blauwe verf is er inmiddels grotendeels afgebladderd. Een egaal stukje gras op de vaten toont aan dat de barriere tientallen jaren onaangeroerd is gebleven. Fortoloczky werkt echter met andere bewijzen. "Alles in dit gebied is op tekening of op foto vastgelegd. We weten precies hoeveel vaten hier staan, hoe ze staan en ga zo maar door. Alleen zo kunnen we bewijzen dat iemand iets heeft gewijzigd."

Het is geen overbodige luxe, soldaten van beide strijdende partijen doorbreken hun eentonige diensttijd met liefde door de vlag een metertje te verplaatsen. Vooral na 'verversing' van de eenheden wil het regelmatig tot incidenten komen, varierend van explosies tot het onbevoegd betreden van de 180 kilometer lange bufferzone. De VN telde vorige maand 68 incidenten, waarvan er 13 op hoog niveau moesten worden opgelost. Een relatief laag aantal, dat volgens de VN te danken is aan het koude weer. De 'top' ligt op 250 incidenten in een maand.

Drie straten verderop, maar nog altijd in de bufferzone, klinkt opnieuw een teken van leven. Het geluid van een hamer op een stuk metaal. Een fabrikant van bedspiralen, vertelt Fortoloczky. "Hij kon bewijzen dat hij hier al werkte. Toen bleek dat hij veilig naar zijn werkplaats kon komen, mocht hij blijven."

Overal ogen

Ooit was dit de belangrijkste uitgaansstraat, het winkelhart van Nicosia. Nu is er geen sterveling te bekennen. Of toch: eentje. Bijna achteloos wijst Captain John op een stapel staalplaten die we zojuist zijn gepasseerd: het onderkomen van een VN-soldaat die door een kier nauwlettend de wacht houdt. In Nicosia kun je geen stap zetten zonder dat minstens een paar ogen in je rug prikt.

Verroeste rolluiken verbergen de stukgeschoten etalages. Alleen aan het eind van de straat is door een traliewerk heen het interieur zichtbaar van een cafe. De glazen staan nog precies zo op tafel als de gasten ze hebben achtergelaten. Een centimersdikke laag stof vormt het onomstotelijke bewijs dat het cafe al jaren niet meer in gebruik is.

En dan, op een hoop bouwpuin, springt zomaar een felgekleurde speelgoedtractor in het oog. TRACTOR meldt het overbodige bordje dat eronder staat. Fortoloczky: "Overal in het gebied staan markatiepunten. Die voorkomen dat je moet spreken in de zoveelste breedtegraad, of iets van dien aard. Zo stond hier vroeger een echte tractor. Iedereen wist dat. Tot er een boer kwam die kon bewijzen dat het zijn trekker was. Sindsdien neemt dit stukje speelgoed de plaats van zijn voorganger in."

Onenigheden voor zijn en als een scheidsrechter ingrijpen. Dat is hier de belangrijkste taak van VN-soldaten. Niet voor niets vormt 'onderhandelen' een belangrijk onderdeel in hun training. Fortoloczky wijst een muur waarop met verf een lijn is getrokken. "De Grieken maakten bezwaar toen de Turken deze muur aan het bouwen waren. We hebben uiteindelijk een lijn getrokken en gesteld dat boven de lijn niet meer dan tien stenen mochten worden gemetseld. Daarmee gingen beide partijen akkoord."

Aan het eind van de tocht toont de Canadees nog een staaltje van de scheidsrechtersrol die de VN-militairen op zich hebben genomen: een landkaart van Cyprus, die op de straatstenen tussen een Griekse post en een kruispunt is geschilderd. Bovenop staat een houten bord als symbolische barriere. De magic map noemt Fortoloczky deze kaart. "Hij werd namelijk elke nacht groter. Dat ging net zo lang door tot de Griekse grenswachters om de hoek van de straat konden kijken als ze op de kaart gingen staan. Zoals je ziet hebben wij de oorspronkelijke grens weer hersteld. De Grieken mogen voortaan niet verder dan dit bord. En eens per uur mogen ze om het hoekje kijken."

Van een afstandje kijkt een Griekse grenswacht stilzwijgend toe. Hij kent de spelregels en weet zijn plaats. Pas over een uur is hij weer aan de beurt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden