VN-commandant: Landmacht was niet voorbereid

LUNTEREN - Toen het vliegtuig naar huis de landing op Schiphol maakte en zijn job erop zat, voelde luitenantkolonel Hans Vermaas even een groot gevoel van opluchting. De commandant van ruim 600 Nederlandse VN-militairen in het voormalige Joegoslavie besefte met een zucht van verlichting: "Met mijn personeel is al die tijd niks ernstigs gebeurd."

Negen maanden lang leidde Vermaas de Nederlandse verbindingseenheden in voormalig Joegoslavie, de militairen die het telefoonverkeer verzorgen tussen de internationale troepen van de Verenigde Naties. En al die maanden reisde hij naar de uithoeken van Kroatie, Servie en Bosnie, doorkruiste op de fronten van elkaar bevechtende groepjes ontelbare roadblocks en zag de krankzinnigheid, de wreedheid van de oorlog, de anderhalf miljoen ontheemden die rondzwerven. "Of ik daar langer had willen blijven? Nee. Na negen maanden ben je wel moe. Vooral geestelijk moe."

Begin maart werd Vermaas door de legerleiding in Den Haag gebeld met het verzoek zich binnen 36 uur in New York te melden, op het hoofdkwartier van de VN. Daar kreeg hij te horen wat de Nederlandse militairen in Kroatie te doen stond en niet veel later bouwde hij in het toen nog neutrale Sarajewo zijn eerste VN-hoofdkwartier. Om daar na luttele tijd te worden 'uitgebombardeerd'.

Terug in Lunteren moet hij niet alleen wennen aan het gewone kazerneleven, er is ook thuis van alles veranderd. Bij de familie Vermaas woont nu een uit Bosnie gevlucht echtpaar van twee artsen en hun dochtertje. "Een erfenis uit Sarajewo."

Had zijn opluchting bij de landing op Schiphol te maken met twijfel over het vage Nederlandse politieke uitgangspunt dat de Nederlandse VNmilitairen in ex-Joegoslavie een 'aanvaardbaar risico' lopen? Vermaas blijkt de definitie van aanvaardbaarheid evenmin duidelijk te kunnen geven. "Wat is een aanvaardbaar risico? Het werk is er gevaarlijk, dat staat vast. Als ik voor de mannen en vrouwen van de verbindingstroepen spreek, dan zitten zij relatief veilig in het hart van een commandopost. Onze mensen hoeven niet per se naar buiten. Voor de Nederlandse transport-militairen is het weer een ander verhaal. Maar ook bij ons kan er altijd wat gebeuren. Je kunt bij het instappen op het vliegveld van Sarajewo door een sluipschutter worden gepakt."

Vermaas laat er geen twijfel over bestaan dat alle politieke beslommeringen de afgelopen negen maanden zeer ver van hem af stonden. De VN-eenheden kregen de laatste tijd wel iedere dag keurig de kranten vanuit Nederland bezorgd, maar echt geinteresseerd in alle vaderlandse perikelen waren ze niet: "Dat lijkt vreemd, maar iedereen wilde direct het nieuws over Joegoslavie weten. Voor de rest maakte het allemaal niet zoveel uit." Ook de verregaande hervorming van de Nederlandse landmacht - waartoe de verbindingseenheden behoren - kreeg bar weinig aandacht, ook al kunnen de veranderingen voor terugkerende beroepsmilitairen betekenen dat hun baan op het spel staat.

De luitenant-kolonel kan zich wel vinden in het verwijt van minister Ter Beek van Defensie aan het adres van de landmacht, dat dit "een leger van negen tot vijf is" , nog niet opgewassen tegen zijn nieuwe uitdaging als wereldwijde vredesstichter. "Ik kan het alleen maar onderschrijven, als ik terugdenk aan het moment waarop wij vertrokken. De landmacht was begin dit jaar niet voorbereid op de taken in Joegoslavie. We wisten absoluut niet waaraan we begonnen en het was in het begin ook echt hap-snapwerk. De militaire technieken waarvoor we werden gevraagd, beheersten we wel, maar we stuitten op allerlei extra problemen: de rondgestrooide landmijnen, de verzorging van verwondingen, het zelf moeten koken."

Zonder aarzeling zegt Vermaas dat de traditionele training van de militairen tekort schoot: "Je kunt wel op de schietbaan gaan staan. Maar dan is het nog steeds zo dat de kogel bij jou vertrekt. Terwijl in Bosnie je aan de ontvangende kant staat." De militair schat dat het, per 1 november, opgerichte speciale opleidingscentrum voor vredesoperaties deze gebreken grotendeels kan opvangen.

Ondanks de, in eerste instantie, tekortschietende voorbereiding acht Vermaas het moreel onder de Nederlandse militair hoog. Voor zover daar algemene opmerkingen over te maken zijn. "Je kunt er geen peil op trekken. Op de ene plek is het ontzettend moeilijk werken en kunnen ze bijvoorbeeld nooit uit de schuilkelder en daar is de stemming heel goed. Op een andere plek, waar het gevaar klein is en er voldoende mogelijkheden zijn tot verpozing, kan het moreel opeens toch weer slecht zijn."

Zoveel plaatsen, zoveel verschillende ervaringen en risico's. De commandant ervoer hoe in voormalig Joegoslavie rust en frontlinie vaak maar enkele kilometers van elkaar verwijderd zijn. "Zo onwerkelijk is dat. In het ene stadje is alles nog volledig intact, kun je bij de pizzeria alles eten en drinken. Iets verderop slaan ze elkaar het hoofd in."

Chaos

Hij begrijpt het probleem voor de internationale politiek om een afgerond beeld te distilleren uit de chaos in het Balkangebied. Een beeld dat zich ook nog eens permanent wijzigt. Kijk bijvoorbeeld naar de loop der recente geschiedenis. De Verenigde Naties hebben dit voorjaar duizenden militairen naar Kroatie gestuurd om daar de strijdende partijen te scheiden, te ontwapenen en tot vreedzaam overleg te bewegen. Nu hoor je niemand meer over de werkzaamheden van de VN in die republiek, alle aandacht gaat uit naar de buurrepubliek Bosnie, waar de situatie tragisch is.

Toch is Vermaas redelijk tevreden over de verrichtingen van de VN in Kroatie. Vrijwel overal slagen de VN-troepen er in hun oorspronkelijke opdracht uit te voeren en de vijandelijke partijen tot terugtrekking van hun zware wapens te dwingen, met uitzondering van de fronten rond het zwaar omstreden gebied Krajina. Vreemd genoeg wordt de VN-operatie door de Kroaten lang niet altijd in dank afgenomen. Die vinden dat het allemaal te lang duurt, klagen dat de Serviers van de VN te lang gebieden bezet mogen houden binnen Kroatie. "De sfeer in Kroatie is voor blauwhelmen niet prettig. Ik voel mij veiliger in Belgrado dan in Zagreb. Alle VN-militairen hebben uitdrukkelijke opdracht niet in uniform de Kroatische hoofdstad in te gaan, sommige cafes dienen vermeden te worden."

Het tekent de gekte in het gebied: daar waar de VN-vredesmacht enige rust heeft gebracht, wordt ze met de nek aangekeken; daar waar de grote agressor zich ophoudt, in Servie, kunnen VN-militairen zich nu nog vrijelijk bewegen.

Vermaas is zeer behoedzaam, als hij praat over de kwestie van een militaire interventie in het slepende conflict. "Al jeuken je handen soms, ik ben terughoudend. Het is een echt wespennest. Je kunt als politicus pas een besluit hierover nemen als je de situatie door en door kent. En dat is heel moeilijk. Alleen al om Sarajewo staat meer artillerie dan wij in Nederland hebben. Vergeet niet dat de Serven gewend zijn te vechten. Je hoort een Servische generaal zeggen dat ze desnoods gras zullen eten om zich niet over te hoeven geven. Dat zijn zaken waar je nooit te licht over kunt oordelen."

Militaire ingreep

Vermaas ziet meer militaire en politieke moeilijkheden. Bij een ruim opgezette militaire ingreep lopen de VN-troepen al snel het gevaar door strijdende groepen als partij te worden beschouwd. Niet langer kan de internationale troepenmacht dan opereren vanuit een neutrale positie. Ditzelfde gevaar loert om de hoek als VN-militairen gebruik gaan maken van hun mandaat om zichzelf zonodig een weg te banen om voedseltransporten naar noodgebieden te krijgen. "Ik vrees het moment waarop dergelijke provocaties gaan plaatsvinden. Tot nu toe is min of meer toevallig op VN-militairen geschoten. Dat zou vanaf dat moment kunnen veranderen. Dan gaan onder de VN-troepen meer slachtoffers vallen."

Hij deelt de vrees van met name Britse politici dat een VN-operatie in het luchtruim boven Bosnie, waarmee de Serven worden gedwongen het vliegverbod te respecteren, gevaar kan opleveren voor de blauwhelmen op de grond. "Die angst is realistisch. Er is bijvoorbeeld een risico dat VN-soldaten in de Servische enclaves binnen Kroatie zullen worden gegijzeld. Bovendien moeten we bedenken dat de meeste VNeenheden in Bosnie uiterst licht zijn bewapend, met niet veel meer dan mitrailleurs. Die kunnen zichzelf moeilijk verdedigen. Alleen de grotere VN-bataljons die de laatste tijd in Bosnie zijn gearriveerd, zijn zwaarder uitgerust." Of de VN-troepen de afgelopen weken al plannen hebben gemaakt om zichzelf tijdens zo'n luchtinterventie te beveiligen, wil hij niet zeggen.

De luitenant-kolonel ziet niet zo een-twee-drie welk eindresultaat een militaire ingreep op het land kan opleveren. Het gaat dan om een interventie waarbij bijvoorbeeld ook de Servische artillerie rondom Sarajewo wordt uitgeschakeld. Verschillende van zijn militaire collega's hebben de afgelopen weken gewaarschuwd dat politici bij een interventie te land eerst een kristalhelder geformuleerd einddoel moeten geven.

Dwars door de bespiegelingen over militaire (on)mogelijkheden klinken de gruwelen die de VN-soldaten in Sarajewo hebben moeten aanzien. "Een groepje kinderen staat snoep op te vangen van Canadese soldaten, twee mortiergranaten worden precies op hen af geschoten: dode kinderen, verminkten, echt afschuwelijk."

Volgens hem eindigt het vuren in Bosnie pas op het moment dat het gebied is verdeeld tussen Kroatie en Servie, niet eerder. Een bikkelharde conclusie, waaraan Vermaas direct zelf ook de bittere consequentie verbindt dat er voor de Bosnische moslims in dat land geen plek meer is. "Voorzover zij nog niet zijn uitgemoord, is alles wat zij daar hadden, wat hen aan dat land bond, vernietigd. Hun huizen zijn kapotgeschoten. Ook de Nederlandse overheid, die steeds maar blijft zeggen dat de opvang van Bosnische moslims hier tijdelijk is, moet weten dat dat een illusie is. Terugkeer is onmogelijk, zolang je hun situatie daar niet verbetert."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden