Vluchtelingenberaad

chaos | Hekken, geïmproviseerde kampen en vluchtelingen die geen kant op kunnen: Europa geeft allang niet meer het goede voorbeeld als het om opvang gaat. Maandag vergaderen wereldleiders over de ruim twintig miljoen vluchtelingen in de wereld.

Er gaat geen week voorbij zonder dat een mensenrechtenorganisatie alarm slaat over de slechte behandeling van vluchtelingen. Rapporten met titels als 'Kinderen opgesloten in smerige Griekse cellen', 'Turkije stuurt vluchtelingen terug', 'Bulgarije mishandelt vluchtelingen' worden aan de lopende band uitgebracht.

Ruim 20 miljoen mensen hebben wereldwijd hun eigen land verlaten, op zoek naar een beter leven. De internationale gemeenschap lijdt aan verlammingsverschijnselen in haar respons op deze humanitaire crisis en neemt geen duidelijke maatregelen. Op de Griekse eilanden zijn tienduizenden mensen verstrikt geraakt in juridische procedures en bureaucratische chaos. Ze mogen niet verder Europa in reizen maar ook niet worden teruggestuurd. Ze overnachten in fabriekshallen en in geïmproviseerde tentenkampen. De situatie is zo uitzichtloos dat al verhalen de ronde gaan van vluchtelingen die mensensmokkelaars betalen om hen weer terug naar Turkije of zelfs naar Syrië te brengen. Ook in andere regio's is het lot van vluchtelingen ongewis. Op het eiland Nauru bij Australië wachten honderden vluchtelingen in gevangenissen hun lot af. En duizenden Syriërs bivakkeren in de woestijn bij de hermetisch afgesloten grens met Jordanië in de hoop dat ze binnenkort in dat land hun toevlucht kunnen zoeken.

Ban ki-Moon, de secretaris-generaal van de VN, hoopte deze negatieve status quo te doorbreken. In mei lanceerde hij een rapport dat een 'blauwdruk voor een internationaal antwoord op grote vluchtelingenbewegingen' moet bieden. Ook kondigde hij - vlak voordat zijn termijn als secretaris-generaal afloopt - de speciale top van maandag aan, de eerste die specifiek over vluchtelingen en migranten gaat. Ban ki-Moon pleit onder andere voor betere bescherming van vluchtelingen en een eerlijkere verdeling van hun opvang. Hij stelde voor om in elk geval de opvang van 10 procent van de vluchtelingen wereldwijd eerlijk te verdelen.

Maar keiharde afspraken zullen er maandag niet worden gemaakt. Verschillende landen maakten al van tevoren bezwaar tegen al te concrete doelen. Zo verwierpen de Verenigde Staten een voorstel voor een verbod op het opsluiten van kinderen die zonder begeleiding de grens oversteken. Rusland en een paar Europese landen blokkeerden afspraken over een verdeelsleutel.

Niet zo gek als je bedenkt dat de oude afspraken over herverdeling nog niet eens nagekomen zijn. De Europese Unie beloofde een jaar geleden 160.000 vluchtelingen uit Griekenland en Italië over de lidstaten te verspreiden, maar dat begint nu pas mondjesmaat op gang te komen. In totaal zijn volgens de internationale organisatie voor migratie nu 3677 asielzoekers vanuit Griekenland en 1065 vanuit Italië overgebracht naar andere lidstaten. En al wordt het doel van 160.000 gehaald, dan nog is dat een druppel op de gloeiende plaat. De verdeling van de lasten wereldwijd is extreem scheef: Zo'n 85 procent van de vluchtelingen wordt nog altijd in ontwikkelingslanden opgevangen.

De verklaring waar de leiders maandag hun handtekening onder zetten, bevestigt voornamelijk bestaande regels over de behandeling van vluchtelingen. "Er worden geen suggesties gedaan hoe die moeten worden afgedwongen of uitgevoerd", zegt een twintigtal hulporganisaties - onder andere Oxfam, Amnesty International, en Care - in een eigen verklaring waarin zij hun bezorgdheid uiten.

Vooralsnog lappen veel landen die regels - zoals vastgelegd in het Vluchtelingenverdrag van 1951 - aan hun laars. Binnen Europa werd afgelopen jaar het ene na het andere hek opgetrokken om vluchtelingen tegen te houden. Onder andere Hongarije, Oostenrijk en Macedonië sloten hun grenzen. En bij de EU-Turkije-deal die in maart werd afgesloten kunnen ook vraagtekens worden gezet. Want als we de rapporten van mensenrechtenorganisaties mogen geloven is dat land niet veilig genoeg om vluchtelingen naar terug te sturen.

Andere landen vragen zich ondertussen af waarom zij zich wel wat van de internationale verdragen zullen aantrekken als zelfs Europa - dat zichzelf graag ziet als hoeder van de mensenrechten - ze schendt. Eigenlijk heeft Europa het signaal afgegeven dat verantwoordelijkheid dragen voor vluchtelingen geen plicht maar een optie is.

Toeval of niet, de regering van Kenia besloot in mei vrij abrupt dat alle vluchtelingenkampen op haar grondgebied gesloten moeten worden. Het Oost-Afrikaanse land herbergt onder andere het grootste vluchtelingenkamp ter wereld, zo'n 300.000 mensen. Vooralsnog is het onduidelijk of de bewoners, vooral Somaliërs, het land uit zullen worden gezet. Ook Jordanië verklaarde onlangs geen vluchtelingenkampen meer te bouwen of uit te breiden. Het land is het zat om telkens met de pet rond te gaan bij de internationale gemeenschap voor wat steun om al die vluchtelingen op te vangen. En Pakistan dreigt de verblijfsvergunning van de naar schatting 1,5 miljoen geregistreerde Afghanen aan het eind van dit jaar niet te verlengen.

Politici kijken op het moment vooral naar repressieve maatregelen in een poging de humanitaire crisis de baas te worden. Terwijl, zo zeggen de twintig hulporganisaties in hun brandbrief "oplossingen mogelijk zijn, voor vluchtelingen en migranten maar ook voor de samenlevingen die hen opvangen."

De laatste jaren werden door hulporganisaties, denktanks en bedrijven verschillende ideeën gelanceerd om vluchtelingen beter te beschermen en te assisteren.

Haal het Nansenpaspoort weer van stal, is een van de suggesties. Dit humanitaire paspoort gaf tussen 1922 en 1942 mensen op drift de mogelijkheid veilig door Europa te reizen. Brazilië heeft nu iets soortgelijks ingevoerd. Syriërs kunnen bij een Braziliaans consulaat of ambassade in het Midden-Oosten relatief gemakkelijk een humanitair visum krijgen waarna zij het vliegtuig naar Sao Paulo kunnen pakken. Niet goedkoop maar ook niet veel duurder dan het inhuren van een mensensmokkelaar die hen in een gammele boot de Middellandse Zee opstuurt.

Verder worden initiatieven ontwikkeld om mensen op hun (tijdelijke) nieuwe verblijfsplek meer perspectief te bieden. Zo richt Jordanië een economische zone op waar vluchtelingen mogen werken. Want vooral aan werk en onderwijs is behoefte op de plekken waar vluchtelingen voor langere tijd zijn neergestreken. Met relatief kleine ingrepen kunnen opvangkampen aangenamer en meer als echte steden worden ingericht.

Maar ook meer radicale ideeën werden gepitcht. Zo stelde de Israelische miljardair Jason Buzi in een open brief in de Britse krant The Telegraph voor een stuk grond voor vluchtelingen te kopen dat zij hun land kunnen noemen. "Het is stuitend hoe weinig permanente oplossingen bedacht worden" schreef hij vorig jaar. "We hebben 195 landen erkend, maar we hebben er nog een nodig. Een land dat elke vluchteling waar die ook vandaan komt 'thuis' kan noemen. Waar elke inwoner hetzelfde recht heeft op werk, onderwijs, een bedrijf en een gezin kan stichten. Waar elke vluchteling, ongeacht etniciteit of geloof, automatisch burger van kan worden."

Hoewel er allerlei bezwaren aan het idee kleven - de vergelijking met een leprakolonie werd al snel gemaakt waarbij mensen in plaats van geïntegreerd uitgesloten worden van de maatschappij - kan Buzi in elk geval geen gebrek aan creativiteit worden verweten.

Al die creatieve ideeën van grote en kleine organisaties zullen niet voor een doorbraak zorgen in deze crisis, verzuchtte Jeff Crisp, van het Refugees Studies Centre in Oxford, onlangs op een conferentie over dit thema. "De oplossing zal niet van humanitaire organisaties maar van politieke leiders moeten komen. Dat hebben we geleerd van vluchtelingencrises in het verleden."

Tijdens de Vietnamoorlog en de oorlogen op de Balkan zag je volgens de onderzoeker in eerste instantie ook dat de internationale gemeenschap verlamde. Maar toen politici die eenmaal doorbroken hadden, bleken veel landen prima in staat grote groepen vluchtelingen op te vangen. Deze crisis lijkt wel complexer, onder andere omdat het dit keer niet om een homogene groep vluchtelingen gaat.

De kans dat maandag in New York al zo'n soort internationale doorbraak wordt bereikt, lijkt klein. Hopelijk grijpen de leiders deze kans in elk geval wel aan om op een constructieve manier over oplossingen te praten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden