Vluchteling is meer dan alleen een zielenpoot

Vluchtelingen zijn vaak vertrokken uit hun land omdat ze nádenken over hun situatie. Van dat feit wordt te weinig gebruikgemaakt. Zelfs als vluchtelingen allang wetenschapper of journalist zijn, wordt hun vluchtverhaal interessanter gevonden dan hun deskundigheid.

Wie één reportage over een vluchtelingenkamp in Afrika gezien heeft, heeft ze allemaal gezien. Media, maar ook wetenschappelijke studies en hulpverlenende organisaties, presenteren vluchtelingen vaak als slachtoffers.

Deze beelden tonen vluchtelingen als een hulpeloze, hongerlijdende massa die afhankelijk is van de goede wil van regeringen en hulpverlenende instituties. Het gevolg van deze nadruk op de afhankelijkheid is dat er vooral financiële en institutionele middelen ingezet worden om deze mensen te helpen. Zo zijn vluchtelingen niet alleen meer een probleem, maar bovenal de last voor de nieuwe samenleving.

Er is echter ook een andere visie op vluchtelingen mogelijk. Het is algemeen bekend dat vluchtelingen meestal slachtoffers van geweld zijn. Het zijn echter ook vaak mensen die vanwege politiek geweld hun land hebben verlaten. Natuurlijk zijn ook deze mensen slachtoffers, maar wat men meestal vergeet is de oorzaak van hun vlucht: de kritische geest van deze vluchteling. Deze mensen vluchten weg omdat ze ánders denken. Ze komen in verzet tegen een passief leven vol onredelijke onderdanigheid.

In die zin staat het dominante beeld van vluchtelingen als hulpeloze, passieve wezens juist loodrecht op de werkelijkheid. Zij zijn hier om een nieuw begin te maken en ze zijn juist heel gemotiveerd om de vruchten van democratie te plukken omdat ze beleefd hebben hoe het is om in een ondemocratische setting te leven. Maar krijgen ze die kans ook?

Het wordt vaak vergeten dat vluchteling-zijn geen deskundigheid op zich is, maar een fase in het leven. Echter, zelfs wanneer ze hun deskundigheid op verschillende terreinen hebben bewezen, blijft de schaduw van 'vluchteling' mensen gedurende hun leven volgen. Zo komen ze in een afhankelijke rol terecht en worden zij niet als volwaardige volwassenen beschouwd.

Centraal in bijna alle activiteiten voor vluchtelingen staat 'goed willen doen'. Helaas is de keerzijde veelal een (on)bewuste vraag naar gehoorzaamheid. Wanneer vluchtelingen met hun eigen ideeën komen zijn ze óf lastig óf onbekend met de Nederlandse cultuur. Zelfs de meest welwillende Nederlanders verliezen hierdoor hun motivatie. Ze krijgen niet wat ze verwachtten: aanpassing en gehoorzaamheid. Ook vluchtelingen verliezen hun enthousiasme omdat ze voelen dat ze niet serieus genomen worden.

Vooral in de media gaat het vaak mis. Een voorbeeld uit eigen ervaring. Ik kwam ongeveer dertien jaar geleden uit Iran naar Nederland. Vanwege mijn onderzoek naar de Iraanse revolutie, geld ik als Iran-deskundige en vanwege mijn onderzoek naar Iraanse vrouwelijke vluchtelingen in ballingschap in Nederland en de VS, ben ik ook deskundig op het gebied van vluchtelingen of Iraanse vrouwen. Daarom word ik soms gevraagd om iets te vertellen in een programma of bij een organisatie. Tot dit punt is er dus wel erkenning voor mijn deskundigheid.

Maar tijdens het journalistieke proces gebeurt er meestal iets raars. Een keer benaderde een radioprogramma mij om iets over de laatste ontwikkelingen in Iran te vertellen. Het zou een live uitzending worden, de redacteur belde me van tevoren op om de vragen met me door te nemen. Hij begon al met vragen als: 'Bent u zelf een vluchteling? Wanneer bent u hierheen gekomen? Waarom moest u vluchten? Wat doet uw vader en wat vond uw familie van het feit dat u weg moest?' Ik bleef braaf antwoorden, tot ik me na een kwartier heel ongemakkelijk begon te voelen en zei: ,,Het is alsof ik het ministerie van justitie te woord sta, wat is dit?''

Ik vertelde dat ik benaderd was als deskundige om over de situatie in Iran te praten en dat ik zijn vragen ongepast vond. De redacteur reageerde dat ze eigenlijk meer geïnteresseerd waren in mijn persoonlijke verhaal. Naast de analyse van een Nederlandse deskundige. Ik wist niet wat ik hoorde en zei: ,,Als ik van begin af aan als een vluchteling benaderd was, had ik er wellicht geen moeite mee. Maar ik ben benaderd als Iran-deskundige en daar wil ik me bij houden.'' Zo dient de vluchteling niet als bron van informatie, maar voornamelijk als versiering van het verhaal van een ander.

Het bovengenoemde verhaal is meer dan een toevallige gebeurtenis. Andere deskundige vluchtelingen maken het ook zeer regelmatig mee. Terwijl juist in de media een deskundige vluchteling een toegevoegde waarde kan hebben. Door hun frisse, eigen blik op de berichtgeving kunnen ze vanzelfsprekende routines doorbreken.

Volgens de Amerikaanse schrijver Edward Said, Palestijn van geboorte, hebben de ballingen het voordeel dat ze tegelijkertijd binnen én buiten verschillende culturen leven. Hiermee geeft hij een positieve waarde aan ballingschap en marginaliteit. ,,Een voorbeeld hiervan is uiteraard het genoegen van de verwondering, van het nooit iets als vanzelfsprekend beschouwen, van het leren je te behelpen in wankele, instabiele omstandigheden die de meeste mensen in verwarring zouden brengen en beangstigen'' (Said 1995, 'Manifestaties van de intellectueel'. Uitg. Atlas).

Nog moeilijker hebben vluchtelingenjournalisten het. Een argument dat wel wordt gehoord, is dat zij niet in staat zouden zijn tot onpartijdige verslaggeving. Dat iemand betrokken is bij een land waar hij of zij vandaan komt, is vanzelfsprekend. Even begrijpelijk is, dat wanneer een vluchteling over zijn of haar land van herkomst schrijft, dat gebaseerd is op een duidelijke mening. Maar wie doet dat niet? Elke journalist heef een zeker beeld van een land waar hij over schrijft. Of heeft een afstandelijke -soms door het gebrek van kennis gekleurde- berichtgeving van een Nederlandse journalist meer waarde dan een betrokken -soms door het verleden gekleurde- berichtgeving van een vluchtelingjournalist over het land waar die vandaan komt?

Een goede journalist te zijn is een vak, een deskundigheid op zich. Die deskundigheid, en niets anders, hoort de basis te zijn van een beoordeling van een journalist. Net als binnen alle andere disciplines. Een goed voorbeeld hiervan is Christian Amanpour, het hoofd van de afdeling buitenland van de nieuwszender CNN. Zij is misschien de bekendste journalist op het gebied van buitenlandse berichtgeving ter wereld. Zij is oorspronkelijk Iraanse. Amanpour heeft zelfs een programma op CNN gewijd aan haar achtergrond in Iran. Als de journalistieke deskundigheid van Amanpour beoordeeld was op basis van haar nationale achtergrond, zou zij weinig kans hebben gemaakt.

In Nederland lijkt het maar niet door te dringen dat ex-vluchtelingen nu journalisten zijn, wetenschappers, schrijvers, politici. Een werkelijke horizonsuitbreiding is alleen nodig, en dat kan alleen wanneer een open communicatie plaatsvindt. Dit is ook het uitgangspunt van intercultureel management binnen organisaties. Een belangrijke voorwaarde voor deze open communicatie is dat beide partijen elkaar als volwaardige individuen, dus gelijken, behandelen. De meerwaarde van vluchtelingendeskundigen wordt alleen zichtbaar wanneer bij anderen de overtuiging bestaat dat vluchtelingen met hun visies een werkelijke bijdrage kunnen leveren. Zij zijn niet voor niets gevlucht. De media zouden meer respect moeten tonen voor de kritische geest die hen tot een vluchteling heeft gemaakt.

Laat de vluchtelingen de spiegel zijn van de niet-vluchtelingen. Denk aan de boodschap van Said aan de intellectuelen: ,,Ik stel echter wel dat de intellectueel, wil hij even marginaal en onbeteugeld zijn als iemand die werkelijk in ballingschap leeft, veeleer moet openstaan voor de reiziger dan voor de machthebber, voor het onzekere en hachelijke dan voor het gewone, voor vernieuwing en experiment dan voor de van hogerhand opgelegde status-quo.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden