Vlas: een zeer veelzijdig gewas

Een veld vol vlas in Noord-Brabant.
Een veld vol vlas in Noord-Brabant. "Bij het verbouwen ervan zijn nauwelijks bestrijdingsmiddelen nodig." ©Van de Bilt BV

Met vlas kun je linnen maken, maar het zit ook in brandslangen en fietspaddestoelen. En het is net zo sterk als glasvezel. In Enschede wordt het product de komende maanden gepromoot.

Vlas bloeit maar kort, elk bloemetje één dag, maar het levert in juni prachtige blauwe velden op. Na het zien van die akkers tijdens een vakantie in Zeeuws-Vlaanderen liet het gewas Trix (69) en Herman (72) Niesthoven niet meer los. In Enschede organiseren ze deze zomer een manifestatie over de kracht van het gewas. Het product wordt verwerkt in auto's en tennisrackets, maar je kunt er ook je dak mee isoleren.

Het echtpaar logeerde bij een enthousiaste vlasboer. "Bij het verbouwen van vlas zijn nauwelijks bestrijdingsmiddelen nodig. Een kilo vlas slurpt de helft minder water dan eenzelfde hoeveelheid katoen. Tussen het zaaien en oogsten zit slechts honderd dagen en je kunt alle delen van het plantje gebruiken: de vezels bijvoorbeeld als isolatiemateriaal, de olie uit de pitten voor verf of crèmes", vertelt Trix Niesthoven. "Het kan ons helpen bij het streven naar een duurzame samenleving."

Vlas is - als basis voor linnen - heel belangrijk geweest voor de textielindustrie. Maar de sector is de afgelopen jaren flink gekrompen. Waar in de jaren vijftig nog 32.000 hectare, onder meer in Twente, gevuld was met vlas, wordt het nu nog op zo'n 2.040 hectare verbouwd, met name in Zeeland en Noord-Brabant.

Dit komt vooral door de opkomst van het veel goedkopere katoen en de ontwikkeling van synthetische vezels en stoffen, vertelt Eugenie van de Bilt. Zijn onderneming in het Zeeuwse Sluiskil is een van de zes overgebleven vlasbedrijven. "Vlas is een natuurproduct, dus onregelmatig en daardoor bewerkelijk en duur. Het kan nauwelijks op tegen perfecte grondstoffen uit de fabriek." Van de Bilt bv verbouwt en verhandelt vlas, maar ontwikkelt en verkoopt ook zaden. Gelukkig groeit in China de belangstelling voor linnen, zegt de eigenaar. Bovendien specialiseert zijn bedrijf zich in lange vlasvezels. "De beste van Europa."

Dankzij de aandacht voor duurzaamheid en voor hernieuwbare grondstoffen, kan vlas een nieuwe kans krijgen. Het is namelijk te gebruiken in allerlei producten, zegt Jan van Dam van de Wageningen Universiteit. Hij doet al jaren onderzoek naar de mogelijkheden van groene vezels. "Vlasvezel is bijvoorbeeld een goede vervanger van glasvezel. Het is net zo sterk en je kunt het dus prima als plasticversterker gebruiken: in een fietspaddestoel van de ANWB, of in een dashboard van een auto. Voordeel is dat je voor de productie veel minder energie nodig hebt dan voor glasvezel en daarnaast is vlas veiliger: Als het dashboard bij een ongeluk breekt, zijn de randen minder scherp."

De vraag is of we de komende tijd écht gaan voor minder belasting van het milieu, stelt Van Dam. "Als een sector zoals de bouw, besluit om alle glaswol voor vlaswol in te ruilen, kan het er ineens heel anders uitzien." Een zetje vanuit de overheid zou ook helpen, zegt Eugenie van de Bilt. "Duurzame eisen stellen, zoals een verplichte bijmenging van biodiesel. Dat helpt de industrie om over te schakelen. Glaswol is nu namelijk zo gebruikelijk en dankzij die grote vraag ook goedkoop. Daar kan de vlassector niet tegenop."

Veel nieuwe toepassingen hebben het uiteindelijk moeilijk in de praktijk, weet Karel van Looij. Hij is teler én voorzitter van de Algemene Nederlandse Vlasbond . "Het blijft namelijk lastig te concurreren met meer vervuilende, maar goedkopere vezels. We vinden het milieu heel belangrijk, maar als het geld gaat kosten wordt dat belang ineens een stuk minder groot." Onderzoeker Van Dam beaamt dat. "Wij hebben ooit een wegwerpluier van vlasvezel ontwikkeld, maar die is uiteindelijk niet op de markt gekomen omdat de luier een paar cent te duur bleek."

Vlasmanifestatie
Enthousiast over de mogelijkheden van vlas zetten Trix en Herman Niesthoven het plantje de komende tijd in Enschede in de schijnwerpers. Ze bedachten de manifestatie 'De kracht van vlas', die nog tot in september doorloopt. Onlangs werd op verschillende plekken in de stad vlas gezaaid. 10 september is de oogst en het is de bedoeling dat de lange vezels dan ook tot linnen worden verwerkt.

In museum TwentseWelle in de wijk Roombeek zijn allerlei innovatieve producten te zien met vlas. Het product kan dienen als isolatie van daken en wanden, als brandwerend of vochtregulerend materiaal en als grondstof voor cosmetica, geneesmiddelen, kleding, vliegtuigen en auto's. Overal zit vlas in verwerkt. Op de expositie kunnen bezoekers vlas ruiken, voelen en proeven en ze krijgen uitleg over de teelt en verwerking van het gewas. Ook geven kunstenaars de komende weken workshops in het museum. Kinderen leren daar collages en zelfportretten maken en hoe ze moeten drukken op linnen. Ter afsluiting van de manifestatie is er op 15 september een symposium voor bedrijven over de mogelijkheden van vlas.

Voor meer informatie: www.dekrachtvanvlas.nl

Twentse bedrijven kiezen voor 'bio als basis'
Elf Twentse bedrijven gaan de komende drie jaar aan de slag met het verder ontwikkelen en gebruiken van pigmenten, verf, kwasten en garen gemaakt van natuurlijke grondstoffen, zoals vlas. De partijen staken begin dit jaar 1,1 miljoen in het project Biobased Economy & Technology Oost Nederland en kregen daar bovenop ruim 1,1 miljoen subsidie van het rijk en de provincies Overijssel en Gelderland. Deelnemers zijn onder meer een schildersbedrijf, een speelgoedproducent en een woningcorporatie. Ook de Universiteit Twente, Radboud Universiteit Nijmegen, Wageningen Universiteit en Researchcentrum en Saxion Hogeschool hebben zich aan het project verbonden. "We moeten bio echt als basis gaan zien", stelt projectleider Bas van der Geest, tevens directeur van het deelnemende schildersbedrijf. "Als we dat niet doen missen we als BV Nederland de slag.

"We zijn nu vooral druk bezig met het herintroduceren van lijnolieverf", vertelt hij. "Daarin zit olie uit vlaszaden. We hebben er toevallig net een aantal rijksgebouwen mee geschilderd." De schilder noemt het de renaissance van de natuurlijke verf. ,,Lijnolieverf werd vroeger veel gebruikt, tot er synthetische verven kwamen die sneller droogden. Door het verbod op bepaalde toevoegingen, is het verschil echter minder groot en komt lijnolieverf weer terug.

"Natuurlijk ook omdat we met z'n allen meer verantwoord willen gaan schilderen" Voor de verf wordt nu olie van vlaszaden uit Canada gebruikt - vanwege de benodigde hoeveelheden en constante kwaliteit. Van der Geest: "We gaan kijken of we de Nederlandse vlassector kunnen steunen of in Twente opnieuw vlas kunnen zaaien."

Dankzij de aandacht voor duurzaamheid kan vlas een nieuwe kans krijgen. Beeld
Dankzij de aandacht voor duurzaamheid kan vlas een nieuwe kans krijgen.
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden