Vitaal dankzij calvinisme uit het moederland

In het spoor van Kuyper In 1898 maakte Abraham Kuyper een reis door de VS. Hij bewonderde het land om zijn burgerrechten en de rol van religie. Historicus George Harinck reist in het voetspoor van Kuyper. De derde aflevering van een vierdelige serie.

Toen Abraham Kuyper in augustus 1898 in New York arriveerde, werd hij door niemand opgewacht. Maar in december van dat jaar verliet hij de Verenigde Staten als een gevierd man. Zijn populariteit had niet alleen te maken met de lezingen over het calvinisme die hij in oktober te Princeton had gegeven.

Hij was bij Amerikanen aan de Oostkust ook gezien vanwege zijn stelling dat hun vrijheidsidee van Nederlandse herkomst was. Veel van deze Amerikanen hadden destijds een zwak voor Nederland, om zijn geschiedenis als republiek en als vrijhaven voor vervolgde Europeanen en om haar kunst uit de Gouden Eeuw. New York noemde men liefkozend nog graag naar zijn oude naam New Amsterdam.

Maar Kuyper - oprichter van de Anti-Revolutionaire Partij en de Vrije Universiteit, van 1901 tot 1905 minister-president - was vooral populair onder Nederlandse Amerikanen in het Midden-Westen. Daar waren vanaf omstreeks 1850 Nederlandse gemeenschappen ontstaan met een orthodox-protestantse signatuur, zoals Holland in Michigan en Pella in Iowa. Kuypers boeken werden er gelezen en men was geabonneerd op zijn weekblad De Heraut. Toen men er daar lucht van kreeg dat Kuyper in de Verenigde Staten was, vormden zich plaatselijke comités die hem uitnodigden hun contreien te bezoeken. Kuyper besloot daarop zijn verblijf in Amerika met anderhalve maand te verlengen en aanvaardde een vijftal uitnodigingen. Hij bezocht Grand Rapids, Holland, Chicago, Pella en Orange City.

Wie de Nederlanders daar vandaag spreekt, krijgt hetzelfde te horen wat Kuyper ruim een eeuw geleden constateerde: ze zijn welvarend dankzij hun werklust en godsvrucht. 'Ieder weet', schreef Kuyper, 'dat een Hollandse kolonist vermoed mag worden een vroom man, zedelijk van leven, arbeidzaam en eerlijk in zijn gedragingen te zijn.' Aan de Hollandse werknemers van de Pullman-treinstellenfabrieken bij Chicago viel volgens hem 'met één oogopslag het verschil te meten, dat tussen het leven van ónze werklieden in de achterbuurten en het leven van de Amerikaanse werkman bestaat. Ze zijn minder afgesloofd. Ze zien er fysiek beter uit. Hun oog is intelligenter. Hun houding fierder en vrijer.' Het vrije Amerikaanse leven werkte als een medicijn voor afgesloofde Europeanen.

Wilhelmus

Kuyper had weinig op de Hollandse Amerikanen aan te merken, of het moest zijn hun vasthouden aan de Nederlandse taal. Hij deed daar zelf aan mee, door op zijn spreekbeurten steeds het 'Wilhelmus' te laten zingen. Het Nederlandse volkslied was destijds 'Wien Neerlands bloed door d'aderen vloeit, van vreemde smetten vrij'. Maar dat vond Kuyper te nationalistisch, bovendien was dat 'vreemde smetten' aan emigrerende Nederlanders niet besteed: die trouwden in Amerika immers ook met niet-Nederlanders.

Het Wilhelmus paste bij de golf Oranjeliefde die over deze gemeenschappen heen spoelde nu Wilhelmina juist in september 1898 was ingehuldigd. Kuyper prees het Wilhelmus aan deze protestanten aan als de 'Marseillaise van de Reformatie'.

De typering is belangrijk: het ging hem niet om de taal maar om de boodschap van het Wilhelmus. Hij ontmoedigde juist het Nederlands. De ook in zijn dagen nog steeds toestromende immigranten moesten zo snel mogelijk Engels leren. Niet de taal kon de band met Nederland levend houden. Hij ontdekte hoe die taal los van de Nederlandse context al snel verviel tot een mengeling van Nederlands en Engels. Kuyper bepleitte daarentegen wel de studie van de Nederlandse geschiedenis en cultuur in het Engelstalige onderwijs, en de instelling van leerstoelen voor Nederlandse geschiedenis en cultuur aan Amerikaanse universiteiten - die zijn er ook gekomen.

De Nederlandse taal wordt vandaag in plaatsen als Pella, Orange City en Holland nauwelijks meer gesproken, maar de band met de Nederlandse cultuur wordt er gekoesterd. Er staan molentjes in de tuinen, klompen en Delfts blauw zijn er te kust en te keur te koop, drop en hagelslag zijn er verkrijgbaar. En Sint-Nicolaas - onbekommerd vergezeld door Zwarte Piet - is er in ere.

Hoogtepunt is elk jaar in mei het Tulip Festival, een gebruik dat in de jaren dertig is ontstaan om uitdrukking te geven aan de Nederlandse identiteit van deze plaatsjes. Op deze feesten, waar tienduizenden op af komen, speelt de Nederlandse klederdracht een belangrijke rol, evenals het schrobben van de straat. Klederdracht, molens, schrobben en klompen passen niet meer in ons zelfbeeld, maar voor deze plaatsjes is het de ultieme uitdrukking van hun verbondenheid met de Nederlandse cultuur.

Of Kuyper op zoiets als Tulip Festivals doelde toen hij aan het bevorderen van de culturele band met Nederland dacht, is de vraag. In zijn tijd kreeg die band vooral vorm in de kerk en in de religie. Nog steeds zijn deze gemeenschappen in hoofdzaak gereformeerd, maar de kerkdiensten doen meer Amerikaans dan Nederlands aan en hun theologie is een eigen weg gegaan. In Kuypers dagen was dat anders.

Heel wat predikanten waren in Nederland opgeleid, in Kampen vooral, ze preekten in het Nederlands, de gemeente zong psalmen op Geneefse melodieën en ook de theologie was Nederlands. Kuyper snorde van tevredenheid toen hij zag hoe levendig de sfeer in Holland, Grand Rapids en Orange City was: zijn toespraken werden met gelach en applaus onderbroken. Dat vitale moest volgens hem wel komen van het calvinisme dat deze inwoners uit het moederland hadden meegenomen en dat nog steeds gevoed werd door hemzelf en andere gereformeerde auteurs uit Nederland. 'Hier wordt De Heraut veel gelezen, en velen betuigen, dat ze aan De Heraut hun opleven en hun veerkracht danken', schreef Kuyper aan zijn vrouw. 'Jo, het is toch zo heerlijk, en stemt zo innig dankbaar. De dominees preken er uit.'

Krachtig calvinisme

Des te meer viel hem zijn bezoek aan Pella tegen. De sfeer was er mat en tam, het hotel vies, en het publiek lauw, ze zaten zo stil alsof zijn lezing een kerkdienst betrof. De reden?

Kuyper wist het precies: Pella was gesticht door de Utrechtse predikant H.P. Scholte, die van het gestaalde calvinisme afweek en aandacht had voor het sentimentele element in de religie. 'En als je nu in Pella komt', schreef hij zijn vrouw, 'en je ziet die dood, die stijfheid, die verveeldheid, die gedurige moedeloosheid, en je vergelijkt dat met de calvinistische kolonies van Grand Rapids, Holland en Orange City, dan zie je een van de gevolgen voor ogen, hoe dodend dat sentiment, en hoe levenskrachtig het calvinisme is.'

De vrijheid van godsdienst kon een volk stalen, maar dus ook verslappen.

Het aardige is dat Pella nu een van de plaatsjes is waar het Nederlandse karakter het best is bewaard. Holland en Grand Rapids zijn te modern en grootstedelijk geworden, Orange City is doods, maar Pella heeft het knusse van een Nederlands dorp. Een belangrijke reden daarvoor is dat in de andere Nederlands-Amerikaanse plaatsjes niet of nauwelijks meer authentieke gebouwen bestaan uit de negentiende eeuw. Voor de Amerikaanse moderniseringswoede is niets heilig en in de jaren zestig viel zelfs het huis van de stichter van Holland onder de slopershamer.

Maar in Pella wordt het dorpsplein gedomineerd door het originele houten woonhuis van Scholte. Het is nu een museum. In de studeerkamer staat op Scholtes bureau een pennendoos die van diens leermeester Willem Bilderdijk is geweest. Dat doosje van de vermaledijde Scholte drukt precies uit wat Kuyper bedoelde met het in stand houden van de band met Nederland.

Het was Kuyper niet zozeer te doen om de taal, niet om de klederdracht en niet om het schrobben, als wel om de geestelijke band met de Nederlandse cultuur, in optima forma uitgedrukt in het calvinisme, waartoe hij met een breed armgebaar ook de levendige Bilderdijk rekende.

undefined

Varia Americana

Elke dinsdag van deze maand schrijft historicus George Harinck een artikel naar aanleiding van de door hem gepresenteerde tv-documentaire-reeks 'Varia Americana. In de voetsporen van Abraham Kuyper' (IKON/EO). Morgen is aflevering drie van de serie te zien, om 20.30 uur op NPO2. Bij uitgeverij Bert Bakker is een gelijknamig boek bij de serie verschenen.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden