Visser volbrengt een grootse filosofische onderneming in slechts 89 bladzijden

Gerard Visser: Oorsprong & vrijheid. Sjibbolet, 95 blz. euro 15,95.

*****

De schrijver

Gerard Visser schreef een reeks diepzinnige, gecomprimeerde filosofische studies, waarin hij zich (net als Heidegger) afvraagt waarin de ratio gegrondvest is. En waarin hij kritiek heeft op een 'eenzijdig geworden rationaliteit'. Als remedie onderzoekt hij begrippen als 'belevenis' en 'gelatenheid'. Hij laat zich daarbij niet alleen inspireren door filosofen, maar ook door kunstenaars, onder wie Claude Monet. Een gedicht van Wislawa Szymborska werd uitgangspunt van zijn filosofisch essay over de ziel, 'Niets cadeau' (2009). Zijn nieuwste boek begon als afscheidsrede voor de Leidse universiteit, waar hij dertig jaar lang lesgaf in cultuurfilosofie.

Thematiek

De titel zegt het al: over vrijheid. En over determinisme. Visser sluit zich aan bij de Duitse filosoof Schelling, die in 1809 schreef dat de ware filosoof één ding te doen staat: 'Het raadsel te begrijpen dat ware vrijheid harmonieert met een heilige noodzaak'. Want zijn vrijheid en noodzaak wel tegenstellingen?

Niet in het ontroerende verhaal over Alberto Giacometti, waarmee Visser opent. Als veertienjarige jongen zou de latere beeldhouwer zijn laatste geld hebben uitgegeven aan een boek over beeldhouwer Rodin. Als je vrijheid alleen ziet als actief wilsbesluit, betoogt Visser, dan mis je de betekenis van dat verhaal. Giacometti's besluit maakte hem namelijk niet vrij van invloeden, maar bevestigde juist een verbintenis, namelijk met wie hij werkelijk was of zou worden. Zijn daad van vrijheid (ik koop dat veel te dure boek) harmonieert dus met een heilige noodzaak (ik móet dat boek hebben). Het besluit is vrij en niet vrij tegelijk.

Volgens Visser is vrijheid dan ook eerder 'een vastberaden openstaan voor een situatie'. Een wezen is vrij als hij in zijn element is.

Hoe gaat hij te werk?

Ondanks zijn vaak actuele voorbeelden en zijn polemiek met andersdenkenden zoals Herman Philipse, fundeert Visser zijn filosofisch essay diep in de traditie. Hij treedt in discussie met Aristoteles, die hij wil redden van latere interpretatoren, hij gaat in op Kant, Schelling, Kierkegaard, Hegel en natuurlijk op Heidegger, een bron van inspiratie die hij toch niet kritiekloos omarmt. Hij blijft daarbij zijn doel voor ogen houden: het begrip vrijheid te herdefiniëren. Een grootse onderneming, des te ongelooflijker dat hij daarin slaagt in 89 bladzijden. Saai wordt het nooit, wel moeilijk.

Mooiste zin

Citeren is een onderschatte kunst en de prachtigste zinnen in dit boek komen vaak van anderen, onder wie Leszek Kolakowski, Jean Genet, en Franz Kafka. Zelf schrijft Visser misschien het mooist over de jonge Giacometti: "(...) zodat hij besluit te voet verder te gaan in het nachtelijke duister over de verlaten en besneeuwde weg, een zak vol kleding en het boek op zijn rug".

Lelijkste zin

Lelijke zinnen staan er niet in, daarvoor schrijft Visser te precies. Abstracte zinnen wel, zoals deze: "Het existentiële primaat van de mogelijkheid boven de werkelijkheid manifesteert zich in filosofie en wetenschap in het logisch primaat van de vraag boven de uitspraak." Maar wie goed heeft opgelet, begrijpt wat hij bedoelt.

Reden om het boek te lezen

Iedereen die écht geïnteresseerd is in het debat over de vrije wil en misschien überhaupt in de diepste filosofische vragen zou voor dit boek op een holletje naar de winkel moeten. 'Oorsprong en vrijheid' snijdt met grote volharding een fundamentele en blijvend actuele vraag aan. En geeft daarop ook nog een diepzinnig antwoord. Hoewel Visser diep ingaat op de traditie, neemt hij actuele vragen (bijvoorbeeld over de omgang met dieren) minstens zo serieus - zo wijst hij erop 'hoe subtiel Thomas van Aquino nog over het dier dacht'.

Reden om het niet te lezen

Als u geen zin hebt om een serieuze filosofische exercitie, kunt u er beter niet aan beginnen. Visser maakt het zichzelf niet makkelijk en u moet hem in zijn wijsgerige titanenklus maar willen volgen.

Trouw tipt filosofie

1. Oorsprong & vrijheid

Gerard Visser

2. Profanaties

Giorgio Agamben

3. Event. Filosofie van de gebeurtenis

Slavoj Žižek

4. Mijn ego en ik

Sabine Wassenberg

5. De ziel van de marionet

John Gray

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden