Vissende kroonprins vangt respect

Twaalf maandjes nog maar, dan zouden de onderhandelingen over het nieuwe Zuid-Afrika gepiept zijn. Dat waren de verwachtingen toen Cyril Ramaphosa (40) in juli 1991 gekozen werd tot secretaris-generaal van het ANC. Anderhalf jaar later blijkt die inschatting te optimistisch geweest. Maar er zit weer schot in de zaak. Komende week wordt gepoogd de nu al een jaar stilliggende meerpartijen-onderhandelingen (Codesa) weer vlot te trekken. De verwachtingen zijn gunstig, want in besloten overleg zijn ANC en regering, de twee voornaamste partijen, het in grote lijnen al eens geworden.

ERIC BRASSEM

De beminnelijke Ramaphosa wordt gezien als de voornaamste aanjager en coordinator van de onderhandelingen aan ANC-zijde. Sommigen in het blanke establishment vrezen dat hij een wolf in schaapsvacht is: een marxist, die zich voordoet als pragmaticus - dat zijn de allerergste. Ramaphosa heeft enige sweeping statements gedaan over communisme (daar is in principe niks mis mee, het is slechts bezoedeld door enkele stalinisten) maar naar eigen zeggen is hij nooit lid geweest van de nauw met het ANC verweven communistische partij.

Ook radicale ANC'ers hebben kritiek op Ramaphosa. Zijn levensstijl is bourgeois: hij houdt, o gruwel, niet slechts van tennis, maar zelfs van de hengelsport. Hijzelf ziet de burgerlijkheid van vissen allerminst in: "Wat te zeggen van al die vissers overal ter wereld die in de meest erbarmelijke omstandigheden leven?" schertste hij ooit. Toch gewaagd, voor een man in zijn positie.

In een zo gepolariseerde maatschappij als de Zuidafrikaanse lopen de meningen over leidende figuren per definitie uiteen. Toch kan Ramaphosa bogen op respect van verschillende kanten. Op de eerste ANC-conferentie op Zuidafrikaanse bodem verkozen de leden hem met grote meerderheid van stemmen tot hun secretarisgeneraal. Blanke industrielen en politici haalden opgelucht adem. Stel dat de post was gegaan naar de communistische hardliner Chris Hani, destijds hoofd van de gewapende vleugel van het ANC, Umkhonto we Sizwe. Met Ramaphosa viel tenminste te praten.

Die reputatie vestigde hij als leider van de mijnwerkersvakbond NUM. Bij de Zuidafrikaanse kompels werd hij in deze functie al net zo populair als Arthur Scargill, de man die in Groot-Brittannie de mijnwerkers en hun gelijknamige bond leidde in hun verbeten strijd tegen het bewind van Margaret Thatcher. Maar de op tactisch onderhandelen gerichte strateeg Ramaphosa is uit ander hout gesneden dan zijn alles-ofnietsige Britse evenknie, een soort die in het ANC toch ook ruimschoots voorhanden is.

Ramaphosa had in 1982 zijn relatief veilige baantje bij een advocatenkantoor opgegeven om juridisch vakbondsadviseur te worden. Zijn engagement en organisatorische talent waren al gebleken tijdens zijn studententijd, toen hij actief was in een studentenvakbond die was gelieerd aan Steve Biko's Zwarte Bewustzijnsbeweging. Ook was hij voorzitter van de Christelijke Studentenbeweging. Voor deze activiteiten heeft Ramaphosa in de jaren zeventig twee maal vastgezeten. Toen Ramaphosa in december 1982 gekozen werd tot secretarisgeneraal van de pas opgerichte NUM, telde dit vakbondje zesduizend leden bij acht mijnen. Vier jaar later had hij de organisatie uitgebouwd tot de machtigste zwarte vakbond, met 340 000 leden. Daar waren enkele stakingen aan voorafgegaan, die de blanke werkgevers niet op de knieen, maar wel tot enige verbeteringen dwongen in loon en werkomstandigheden: raciale carriere-obstakels moesten zij onder druk van de NUM slechten, terwijl apartheid nog de hoeksteen van de regeringspolitiek was.

Ramaphosa was de man die de stakingen aan de onderhandelingstafel verzilverde. "Zonder een schijn van twijfel de meest competente onderhandelaar die ik waar dan ook heb ontmoet" , zo omschreef een topman van de oppermachtige Anglo American Corporation Ramaphosa ooit.

In 1987 leidden de vastgelopen loononderhandelingen tot een van de grootste stakingen uit de Zuidafrikaanse geschiedenis. Zo'n 300 000 mijnwerkers in veertig goud- en kolenmijnen legden het werk neer. De werkgevers hadden erop gerekend dat de staking binnen enkele dagen zouden verlopen, maar ze hielden drie weken aan.

De stakers bereikten hun doel dit keer niet. Maar belangrijker was, dat de stakingen het blanke bewind de stuipen op het lijf hadden gejaagd. De vakbonden, die zich twee jaar daarvoor aaneengesloten hadden in de overkoepelende, aan het ANC gelieerde vakbondsorganisatie Cosatu, waren voor de van het politieke bedrijf uitgesloten zwarte meerderheid uitgegegroeid tot een machtsfactor van betekenis. En Cyril Ramaphosa had een voortrekkersrol gespeeld bij de totstandkoming van Cosatu.

Binnen het ANC durft Ramaphosa omstreden standpunten in te nemen. Eind '88 onderhandelde hij met de burgemeester van Soweto, in het ANC algemeen beschouwd als zetbaas van de apartheid, over de slepende huurboycot. Zijn genuanceerde, pragmatische standpunt over 'collaborateurs' is misschien te verklaren uit het feit dat hijzelf zoon is van een politie-agent.

In 1989 behoorde hij tot degenen die zich uitspraken tegen Winnie Mandela, nadat het nieuws over de moord op 'Stompie' bekend was geworden. Ramaphosa vond dat het ANC zich moest ontdoen van Winnie, die met haar oproepen 'collaborateurs' te verbranden de organisatie in diskrediet bracht. Met deze principiele houding riskeerde Ramaphosa de toorn van Nelson Mandela, en ook van de aanzienlijke vleugel van ANC-radicalen. Toen Winnie onlangs het 'elitaire' gedrag van ANC'ers hekelde, die te makkelijk akkoordjes sluiten met de regering en het contact met de basis hebben verloren, doelde ze ongetwijfeld ook op Ramaphosa.

Dat neemt niet weg dat hij nog steeds geldt als 'kroonprins' van Mandela, de gedoodverfde volgende president van Zuid-Afrika en leider van de op handen zijnde regering van nationale eenheid. Daarmee is Ramaphosa dus de onechte kleinzoon van De Klerk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden