Visie op detentie is dezelfde, maar er is minder geld

Is met het sluiten van de Bijlmerbajes ook de visie erachter verleden tijd? Dat niet, maar de uitvoering ervan staat onder druk.

Enkele tientallen gedetineerden zitten er nog. Uiterlijk op 1 juli moeten ze verhuisd zijn, een maand later trekken er asielzoekers in. Aan het bestaan van de Bijlmerbajes als gevangenis komt dan een eind en daarmee verdwijnt hét symbool van het jarenzeventigdenken over gevangenissen. Toch zijn de opvattingen van toen nog niet achterhaald.

De bouw van Penitentiaire Inrichting Overamstel (zoals de Bijlmerbajes officieel heet) begon in 1974, middenin de tijd dat er hevig werd nagedacht over de 'humanisering' van het gevangeniswezen. Een gedetineerde hield niet op burger te zijn - dat was het uitgangspunt. En dus moest de gevangenis zo ingericht worden dat die burgerrechten zoveel mogelijk geëerbiedigd werden.

De Bijlmerbajes was de eerste uiting van dit gedachtengoed. In elk van de zes torens die de bajes telt, kwamen zeven zogeheten paviljoens en binnen die afzonderlijke eenheden werd de vrije samenleving nagebootst. Door gevangenen van alles samen te laten doen, moest de resocialisatie bevorderd worden. Kenmerkend voor het nieuwe denken: de celramen in de nieuwe gevangenis hadden geen tralies.

Alleen al aan die ramen is te zien dat er sinds de jaren zeventig iets veranderd is. Het glas ervan bleek niet bestand tegen uitbraakpogingen. Veel gevangenen vonden het tralieloze zicht op de vrije buitenwereld te confronterend. En buiten de bajes werd het ontbreken van tralies niet begrepen. "Men vond dat de gevangenis niet te veel op een ziekenhuis mocht lijken", zei toenmalig directeur Jacques van Huet eind jaren negentig. Na verloop van tijd kwamen die tralies er toch.

Nu gaat de Bijlmerbajes dus dicht. Er is een nieuwe gevangenis gebouwd in Zaanstad - waar net als in Overamstel plaats is voor zo'n 700 gedetineerden. Elders in het land worden nog eens 26 gevangenissen gesloten, vooral verouderde complexen waar veel bewakers nodig zijn. Die hele operatie plus de nieuwbouw van efficiëntere gevangenissen moet 340 miljoen euro opleveren.

Volgens Miranda Boone, detentiedeskundige aan de universiteiten van Utrecht en Groningen, blijft het gedachtengoed waarvan de Bijlmerbajes de uitdrukking was overeind. "De gedetineerde als burger die humaan moet worden behandeld, daar wordt minder over gesproken", zegt ze. "Het uitgangspunt is nu: hoe zorgen we dat de tijd die iemand in de gevangenis doorbrengt effectief is, hoe voorkomen we recidive?"

Tot een andere visie op gevangenissen heeft dat niet geleid. "Zorg voor kleinschaligheid, breng gevangenen onder in leefgemeenschappen", zo vat Boone die visie van toen én nu samen. "Laat hen ook zelf beslissingen nemen, zet de celdeuren regelmatig open, zorg voor een goede relatie met het personeel."

Veel meer dan in de jaren zeventig is nu wetenschappelijk onderbouwd dat deze aanpak werkt, zegt Boone. Toch wordt die lang niet altijd toegepast. "Dat heeft niet te maken met een andere kijk op detentie, maar met bezuinigingen. De Bijlmerbajes als gebouw is misschien verouderd, de gedachten erachter niet."

Hoezo Bijlmerbajes?

De Bijlmerbajes staat niet in de Bijlmer, maar in Overamstel. Wie vanuit de gevangenis naar de Bijlmer wil, moet zelfs eerst door een andere gemeente, Ouder-Amstel. De naam werd bedacht door een journalist van Vrij Nederland. Vanuit de stad gezien lag de bajes inderdaad een eind richting Bijlmer en de naam allitereerde lekker...

Hoe kan het trouwens dat er in een gevangenis met plek voor zo'n 700 gedetineerden straks duizend asielzoekers komen? Nou, dat past 'ruimschoots binnen onze ruimtelijke normen', zegt een woordvoerster van het Coa. Verschillende ruimten die niet zijn ingericht als cellen kunnen verbouwd worden tot woonruimte.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden