Virtuele herten bevolken gruwelijke sprookjesopera

AMSTERDAM - Kort na de geruchtmakende opvoering in het Weense parlement van een opera over het leven van Anne Frank staat de première van alweer een nieuwe 'oorlogsopera' voor de deur. Het Holland Festival brengt in Amsterdam de wereldpremière van Robert Heppeners opera 'Een ziel van hout'.

Een voorstelling die het Holland Festival eigenlijk al verleden jaar had willen brengen, maar die toen niet door kon gaan. Ook dit jaar dreigde de realisering van deze opera tussen de wal en het schip te vallen. De nieuwe Holland Festival-leiding zag er aanvankelijk weinig brood in de opera in de programmering op te nemen. Aan het vastberaden ingrijpen van de NPS is het te danken dat aanstaande woensdag een wel heel bijzondere première te beleven valt.

Omdat de componist zich niet kon vinden in het idee de hele opera helemaal om te werken tot een 'televisie-opera', ontstond een creatief compromis. 'Een ziel van hout' zou normaal op de planken gaan, maar daarbij gebruikmaken van ingenieuze 'virtuele decors', die in een later stadium hun diensten ook zouden kunnen bewijzen in de televisieversie van de opera. Ook voor televisie-regisseuse Jellie Dekker was de aanloop naar deze 'interactieve' productie een nieuwe ervaring en een een groot avontuur. In intensieve samenwerking met opera-regisseuse Monique Wagemakers ging ze de uitdaging aan om de uitvoering van deze opera op een zeer oorspronkelijke wijze gestalte te geven.

Dekker: “Ik had geen idee wat 'virtueel' was, toen ik eraan begon, maar het bleek al gauw ontzettend leuk. De zangers staan namenlijk tussen de virtuele decors. De jongen 'Toni', om wie het hele verhaal eigenlijk draait en die in een bos van zijn verlamming geneest en 'tot leven' komt, kan bijvoorbeeld met zijn handen om de takken en varens heen grijpen. Maar het werd ons wel gauw duidelijk dat er naast voordelen ook gigantische beperkingen en problemen zouden rijzen. Pas vandaag, de vrijdag voor de generale, hebben we de beschikking over de echte virtuele banden. Tot nu toe konden we ons het repeteren in de virtuele decors alleen maar voorstellen. Ook van de muziek hadden we lange tijd alleen maar een synthesizer-uitdraai. Pas begin mei kregen we een beter besef van de muzikale inhoud. Ten behoeve van het dramatisch verloop hebben we toen nog, een maand voor de première, in overleg met dirigent en componist wat wijzigingen voorgesteld. Al met al een vreemd, schokkerig groeiproces.”

Het libretto van 'een ziel van hout' gaat terug op de gelijknamige novelle die de Oostenrijker Jakov Lind al in 1963 publiceerde. Het deels sprookjesachtige verhaal bevat allerlei surrealistische elementen, die scherp afsteken tegen de rauwe werkelijkheid van de jodenvervolgingen in Wenen, waar Lind het grimmige verhaal situeerde. Lind laat ons de verschrikkingen van de jodenvervolging meebeleven vanuit het kille perspectief van een 'gewone Wener'. De oorlogsinvalide Karl Wohlbrecht staat model voor een van de vele 'maartse viooltjes'-Weners, die bij de intocht van Hitler in maart 1938 bedachten dat ze maar beter de kant van de nazi's konden kiezen. Met tienduizenden jubelden ze toen Hitler ze toesprak op de Heldenplatz. Ze knepen hem danig toen zeven jaar later de eerste Russische tanks de stad binnenrolden.

In de tussenliggende tijd speelde zich het onvoorstelbare af. Daags na de Anschluss begonnen in Wenen de eerste transporten naar Dachau en de confiscatie van joodse woningen, waartoe ook de Weense editie van de Volkische Beobachter openlijk opriep. Ook het echtpaar Barth uit Linds novelle ontkomt niet aan transport en laat noodgedwongen de zorg voor het huis en voor hun enige zoon, de verlamde achttienjarige Toni, over aan zijn verzorger Wohlbrecht, de invalide met een 'ziel van hout'.

Rond deze twee personages, Wohlbrecht en Toni, voltrekt zich het drama, niet alleen in de novelle maar ook in de opera. Voor componist Robert Heppener was de wonderbaarlijke groei van Toni een kolfje naar zijn hand. Wat is er voor een componist mooier op muziek te zetten dan een personage dat zich van een lamme hulpeloze ontwikkelt tot een jonge man die kan dansen, spreken en zingen? Tegelijkertijd symboliseert Toni voor Heppener de ongerepte, onschuldige mens. In het libretto dat Heppener zelf schreef (in het Nederlands!) op basis van Linds novelle, veroorlooft hij zich aan het einde een krachtige ingreep. Het eind van de Heppeners opera wil duidelijk maken dat door de kracht van de verleiding een dergelijke ongerepte, sprookjesachtige toestand in onze wereld niet houdbaar is.

In de enscenering van Wagemakers en Dekker speelt het surrealistische en sprookjesachtige zich grotendeels af in het virtuele decor, terwijl de meer realistische scènes op de gewone toneelvloer plaatsvinden. Toch zijn met name in de sprookjesachtige scenes de gebruikte beelden van bijvoorbeeld een roedel herten verrassend conventioneel.

Jellie Dekker: “We hebben bewust niet voor animatie gekozen, ook om redenen van tijd en geld. Die herten lijken wel heel natuurlijk, maar ze zijn toch stuk voor stuk door de computer gehaald. Ze zijn vertraagd, van kleur veranderd, los van de achtergrond gehaald, noem maar op. Daardoor zijn ze abstracter en vervreemdender dan je op het eerste gezicht zou zeggen. Juist die subtiele mengvorm werkt naar mijn gevoel heel spannend.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden