Villa met tuin, voor mensen met mogelijkheden

Wonen in een villa of appartement. En werken in plaats van dagbesteding. Stichting Arduin op Walcheren gooide het roer volledig om. Haar verstandelijk gehandicapten zijn tevreden. Maar het personeel niet.

'Wij zoeken op korte termijn voor de receptie/drukkerij van de dagbesteding een medewerker drukkerij m/v. Taken: vergaren, nieten, vouwen, inpakken, stickeren. Profiel: zelfstandig kunnen werken, duidelijk spreken, lezen en schrijven, er netjes en verzorgd uitzien. Stuur je brief op voor 1 december 1998 . . .'

Een advertentie uit de vacaturekrant van de Stichting Arduin, Wonen en werken voor 'mensen met mogelijkheden'. Dat is modern hulpverlenersjargon voor verstandelijk gehandicapten. De drukkerij is een van de Arduinse bedrijven die, naast onder andere een montagebedrijf en een wasserij, sinds kort een nieuw onderdak hebben in een groot bedrijfspand op een industrieterrein in Vlissingen, ingeklemd tussen de gebruikelijke garages en groothandels.

Linda gaat morgen aan de slag in de wasserij. Ze hoeft niet zo vroeg te beginnen, denkt ze, want de inrichting is nog niet klaar. Ze kijkt bedenkelijk om zich heen in de hoge, nog vrijwel lege ruimte, waar al wel een lange rij wasmachines staat te wachten.

Zelf kiezen waar je wilt werken, dat staat voorop in de Stichting Arduin. De een gaat naar het bedrijfspand, de ander naar de artotheek, de lunchroom of de kringloopwinkel. Vijf dagen per week, zeven uur per dag. Dat is bijzonder. De verstandelijk-gehandicaptenzorg klaagt al jaren over geldgebrek, waardoor het niet mogelijk is iedereen overdag iets om handen te geven.

Zelf kiezen waar je woont: ook zo'n groot goed. Vroeger woonden de mensen van Arduin in een traditioneel gesticht in Middelburg. Velen zijn inmiddels verhuisd naar gewone huizen, verspreid over Walcheren. Als alles volgens planning verloopt, wordt de oude instelling verkocht. Dan gaan de laatste mensen over.

En niet naar de minste plekken. In de Arduinse woonkrant, waarin mensen zelf naar de woning van hun gading kunnen zoeken, staan aantrekkelijke mogelijkheden. Een monumentenpand in het hart van Veere, verbouwd tot apartementen met een eigen badkamer. Of een flat in een Middelburgse wijk voor alleenwonenden of met z'n tweeën. En hier is ook een kamer vrij:

'Onder architectuur gebouwde villa met schitterend aangelegde tuin en dubbele garage. Aan de uiterste rand van Vlissingen, met uitzicht op landerijen. Het huis heeft een riante woonkamer, grote open keuken en acht lichte, ruime kamers...'

De villa lijkt een geschikt onderkomen voor een van de plaatselijke notabelen, maar biedt in plaats daarvan een onderkomen aan acht verstandelijk gehandicapten. Ideaal, vindt Arduin-directeur Piet van den Beemt: “Een rustige, veilige wijk en goed sanitair.” Duur? Integendeel, volgens Van den Beemt. “Als ik een traditionele instelling bouw op een groot terrein, dan kost me dat twee ton per bewoner. Dit kost de helft.”

En dat niet alleen. Zo'n instelling gaat een jaar of veertig mee en dan komt de sloophamer er aan te pas. In de tussentijd heeft waarschijnlijk al twee keer een grondige verbouwing plaatsgevonden. Terwijl de waarde van de woonhuizen in veertig jaar tijd alleen maar toeneemt.

Het was hier ronduit treurig, nog maar enkele jaren geleden. “We horen bij de vijf slechtste instellingen”, zei Van den Beemt in 1995 tegen ZorgVisie, een vakblad voor managers in de gezondheidszorg. Toen was hij een nieuwkomer in de sector, nu weet hij beter. “Op veel andere plaatsen is het net zo erg.”

Maar het was Arduin - toen heette het nog Vijvervreugd - dat de regionale en landelijke pers haalde. Dieptepunt was een ontluisterende reportage in het RTL4-journaal. De lekkende daken, de rotte vloeren, de toiletten zonder deuren: ze werden meedogenloos vastgelegd. Toenmalig staatssecretaris Terpstra (volksgezondheid) dreigde in het voorjaar van 1995 zelfs met sluiting als er niet snel iets veranderde.

Dat gebeurde, razendsnel. Over wonen in gewone huizen, in normale wijken, wordt in de sector al jaren gepraat. Hier is het in krap vier jaar tijd gerealiseerd. Het lijkt een succesverhaal, en misschien is het dat ook wel.

In ieder geval voor Piet. Zijn leven ziet er heel anders uit dan een paar jaar geleden. “Vroeger woonde ik op een gesloten afdeling”, vertelt hij. Dan was hij zeker niet zo'n makkelijke jongen? Nee, grinnikt hij goedmoedig. Nu woont hij met veertien anderen in een woonboerderij, net buiten het Zeeuwse dorpje Aagtekerke. Het ziet er vredig uit in de zonnige vrieskou. Een flink stuk grond met een goed onderhouden moestuin, vijftien zachtgele brievenbussen. Het is er stil nu. De meeste bewoners zijn weg. Ze komen straks om een uur of vijf weer thuis.

Piet werkt overdag in artotheek De Glazen Pui, in een drukke winkelstraat in Vlissingen. Daar maakt, verkoopt en verhuurt hij zijn eigen werk. Hij tilt een groot schilderij uit de etalage. “Dat hebt ik vorige week geschilderd. Een stad in de winter.” Zorgvuldig zet hij het doek terug op de ezel. Momenteel is hij bezig met keramiek. Een koeienkop. “Zomaar”.

De Glazen Pui is een van de Arduinse Bedrijven, een speciale werkplek voor verstandelijk gehandicapten. Maar op het eerste gezicht valt dat niet op. Vorige maand kregen ze nog een prijs van de plaatselijke winkeliersvereniging voor hun etalage, vertelt Piet trots.

In de Scandinavische landen, Canada of Nieuw-Zeeland zou het heel vanzelfsprekend zijn dat Piet zo leeft. Hier niet. In Nederland woont de helft van de verstandelijk gehandicapten in een AWBZ-instelling, in Nieuw-Zeeland ongeveer één op de tien. Veruit de meeste verstandelijk gehandicapten wonen daar met minder dan vijf personen in een gewoon woonhuis. En in plaats van dagbesteding, werken ze.

Dat wil de Nederlandse overheid ook wel. Maar vanwege de kosten, trekt ze daar royaal de tijd voor uit: dertig jaar. Dat is veel te lang. Het kan in tien jaar, denkt Van den Beemt. En extra duur hoeft het niet te zijn.

Zo denkt de directeur flink op de salariskosten te kunnen besparen, want hij heeft drastisch ingegrepen in de samenstelling van zijn personeelsbestand. Er is vooral fors gesnoeid in het aantal leidinggevenden: zestig in het oude Arduin, nu nog tien.

Van die lagere lonen is nu nog weinig te merken. Alle personeelsleden kregen bij de ommekeer de garantie dat er niet zou worden getornd aan hun oude salaris, ook al moesten zij hun pet van afdelings- of clusterhoofd afzetten. Maar met het natuurlijke verloop van het personeel zullen de salariskosten geleidelijk afnemen. Op termijn rekent Van den Beemt op een jaarlijkse besparing van een miljoen gulden.

In Arduin zijn nog maar enkele functies overgebleven. Zorgmedewerkers, persoonlijk assistenten - die mensen ondersteunen bij het maken van keuzen - en gastvrouwen of -heren voor de huishouding.

“Een van de bewoners zit vandaag niet zo lekker in zijn vel”, zegt de gastvrouw op de vrijwel verlaten boerderij. “Ik heb hem gevraagd even koffie te zetten op zijn kamer. Dan drinken we zometeen samen een kopje.” Ze kijkt Frank Passchier vragend aan.

“Ze wilde toch even spiegelen, van mij horen of ze het goed aanpakt”, zegt Passchier later. Hij is persoonlijk assistent en, sinds een paar weken, coach. Dat betekent dat hij ondersteuning geeft aan de medewerkers in de woonhuizen. Ondersteuning, zegt hij met nadruk; geen leiding. Vroeger konden de verzorgers even buurten bij collega's, nu staan ze er vaak alleen voor. Daarom gaat Passchier vaak op bezoek bij de huizen die hij onder zijn hoede heeft. “Dan hebben de medewerkers het gevoel dat ze op me kunnen terugvallen.”

Uit de Provinciaalse Zeeuwse Courant, 10 november 1998: 'Personeel stapte de afgelopen maanden naar vakbonden om zich over de veranderingen te beklagen. (...) AbvaKabo en CFO wisten de directie tot toezeggingen te bewegen. Voor NU'91 ging dat niet ver genoeg. Deze bond eiste een onafhankelijk onderzoek naar de klachten over personeelsbeleid en de kwaliteit van zorg, en is inmiddels naar de Inspectie voor de gezondheidszorg gestapt.'

Sommige personeelsleden hebben moeite met de omslag, Van den Beemt ontkent het niet. Het kan ook nauwelijks anders, zegt hij, bij zulke ingrijpende veranderingen. Maar volgens Michel van Erp van NU'91, de beroepsorganisatie van verpleegkundigen, is er meer aan de hand. “De directie brengt de zorgvernieuwing heel mooi naar buiten. Maar er gebeuren schokkende dingen in Arduin.”

De medewerkers waren bang hun mond in het openbaar open te doen, zegt Van Erp. “Daarom hebben we hen via een advertentie opgeroepen hun klachten naar een postbusnummer op te sturen. Tot onze grote schrik hebben daar 63 van de bijna 900 medewerkers op gereageerd.” In de brieven klagen medewerkers over de hoge werkdruk, en spreken ze hun wantrouwen uit over de directie en de ondernemingsraad.

Ze maken zich ook zorgen over de bewoners. Die móeten naar de dagbesteding, ook als ze zich niet lekker voelen en thuis willen blijven, want overdag is er geen personeel in de woningen. En mensen zonder medische scholing - zoals Melkertbaners - delen de pillen uit, en geven sondevoeding. “Pillen uitdelen is niet tegen de wet, maar wel tegen de beroepsnormen. Sondevoeding is in de wet voorbehouden aan verpleegkundigen”, aldus Van Erp. “De visie van de directie vinden we prima, maar Arduin slaat door.”

Alleen: bij die visie hóórt dat lang niet iedereen een diploma verpleging hoeft te hebben. “Overkill”, vindt Van den Beemt dat; hij verzet zich fel tegen de suggestie dat hij alleen maar uit is op goedkope arbeidskrachten. Al even essentieel is dat mensen overdag zoveel mogelijk de deur uit gaan, en dat er dan dus geen medewerkers in de woningen zijn. De klachten die NU'91 verzamelde, maken in ieder geval duidelijk dat niet iedereen die visie deelt.

“Vakbondsonwaardig”, luidt Van den Beemts commentaar op het handelen van NU'91. “Ik kan moeilijk reageren op anonieme brieven waarvan ik de inhoud niet ken. Ik weet niet eens of ze van onze medewerkers zijn. Daarom hebben we om inzage in de brieven gevraagd, geanonimiseerd. Dat wilden ze niet. Daarna hebben we hen voorgesteld elk een jurist aan te wijzen om ernaar te kijken. Zou daar uit blijken dat de klachten valide zijn, dan waren we in voor nader onderzoek.” Juist over dat laatste werden geen harde toezeggingen gedaan, aldus Van Erp. En dat maakt eigenlijk alleen maar duidelijk dat de relatie tussen NU'91 en Arduin ietwat gespannen is.

AbvaKabo en CFO hebben wel afspraken gemaakt met de directie. Er loopt momenteel een onderzoek van de universiteit van Gent, dat het model-Arduin van een wetenschappelijke basis moet voorzien. Onderzoeken naar de kwaliteit van zorg en de gevolgen voor het personeel zullen daarop volgen. AbvaKabo en CFO krijgen inzage in de resultaten. In de tussentijd blijven ze regelmatig met de directie praten.

Want ook AbvaKabo en CFO kregen klachten - overigens pas nadat ze zelf een brief naar hun leden hadden gestuurd, gealarmeerd door de negatieve berichten. CFO-bestuurder Cinthy Meulblok: “Twintig mensen reageerden op die brief. Soms ging het om een gewoon arbeidsconflict. Maar er waren ook medewerkers met serieuze klachten. Over de hoge werkdruk, of omdat ze zich in de steek gelaten voelden.”

Er volgde “een pittig gesprek” met de directie, en Meulblok is niet ontevreden over de uitkomst. “De grote veranderingen in de zorg hebben rigoreuze wijzigingen teweeggebracht in handelen, denken en doen”, rapporteerde ze onlangs aan haar leden. “Voor de een is dat een uitdaging, voor de ander een bedreiging. Maar vast staat dat Arduin op dit moment ver vooruit loopt op wat in den lande op dit moment gebruikelijk is. Daar koopt u wellicht niets voor, maar het geeft wel aan dat u als eerste met de knelpunten te maken krijgt.”

Frank Passchier, coach, wordt wel eens moe van de stroom negatieve berichten. Steeds maar weer krijgt hij het te horen: 'Het is wel een zootje daar bij jullie.' En steeds maar weer moet hij uitleggen dat het volgens hem best meevalt. “Ik zie vooral hoe goed het voor de verstandelijk gehandicapten zelf is. Heel veel mensen gaan er twee of drie functieniveaus op vooruit. Een autistische man die op een afdeling in de instelling woonde, is eerst verhuisd naar een eigen appartement op het instellingsterrein. Daar moest hij voor zichzelf leren zorgen. Dat deden we met plaatjes waarop te zien was wat hij voor zichzelf moest doen, want hij kon niet lezen. Na verloop van tijd had hij die plaatjes niet meer nodig. En nu woont hij op zichzelf in een flat. Vlakbij het oude Arduin, maar dat is toevallig.”

Het is toch prachtig, vindt Passchier, dat mensen zelf keuzen kunnen maken? Een jongen die hij als persoonlijk assistent ondersteunt, wilde graag een zaktelefoon. “Want iedereen liep met zo'n ding. We hebben afgesproken dat hij daar voor zou sparen, en nu heeft hij er één.” De keuze viel op een telefoon met beltegoed. “Dan kan hij niet de hele wereld bellen met een torenhoge rekening achteraf. Dat is dan de ondersteuning die ze nodig hebben.”

De Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland (VGN), de koepel van instellingen voor verstandelijk gehandicapten, omarmt het model-Arduin. Wonen in een gewoon huis en overdag, net als ieder ander, naar je werk: dat is de toekomst. Het is duurder, geeft de VGN toe, in ieder geval voorlopig. Van den Beemt heeft de meerkosten al aanzienlijk weten te verlagen. Onder andere door de inzet van Melkertbaners: tachtig, eind dit jaar.

Lucas Vennemann is directeur van 's Koonings Jaght, een Arnhemse instelling voor verstandelijk gehandicapten. Hij betwijfelt of het model-Arduin overal in Nederland kans van slagen heeft. “De huizenprijzen zijn in Zeeland een stuk lager dan in andere delen van Nederland. En tachtig Melkertbaners is een fenomenaal aantal. Maar die markt van goedkope krachten droogt op nu de arbeidsmarkt aantrekt. Dan kiezen mensen liever voor een gewone baan.”

Vennemann heeft ook meer principiële bedenkingen tegen het model. Hij betwijfelt of het ook voor de zwaarst gehandicapten geschikt is. “En mensen mógen niet weg uit de traditionele instellingen. Nee, ze móeten. Neem Noorwegen: daar zijn de instellingen opgedoekt, maar veertig procent van de vroegere bewoners heeft op het terrein zelf een woning gekregen. Omdat de mensen dat zelf graag wilden.”

Dat is te kort door de bocht, vindt Marja Weijdema van de VGN. “We zijn druk bezig met wat onze klanten willen. En de signalen zijn níet dat ze op het instellingsterrein willen wonen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden