Vijftig doden bij rellen in thuisland

PRETORIA - Minstens vijftig doden, waaronder drie leden van de extreem-rechtse Afrikaner Weerstandsbeweging (AWB) - dat was gisteravond laat de balans van de bloedige ongeregeldheden in het Zuidafrikaanse Bophuthatswana. Het 'onafhankelijke thuisland' heeft feitelijk opgehouden te bestaan.

FRED DE VRIES

Gisteravond was de situatie in Bophuthatswana nog zeer onrustig. AWB-leden die de benarde thuislandpresident te hulp waren geschoten, dropen af na gecombineerde acties van het Zuidafrikaanse en het thuisland-leger.

In de hoofdstad, Mmabatho, werd nog geplunderd en gevochten. In Mabopane, iets ten noorden van Pretoria, vielen vier doden. Bovendien schoot de Zuidafrikaanse politie hier in de heersende verwarring op haar collega's uit Bophuthatswana, terwijl een winkelcentrum achter hen volledig afbrandde. Ook in andere delen van Bophuthatswana werd nog gevochten en geplunderd. De gasten van verscheidene luxe toeristenhotels in het thuisland werden geevacueerd, en de hotels en casino's gesloten.

De president van het thuisland, Lucas Mangope, kondigde gistermiddag aan dat hij zijn partij, de Northwest Christian Democratic Party, heeft geregistreerd voor de verkiezingen van 27 april. Daarmee kregen de stakers en demonstranten gedeeltelijk hun zin: de inschrijving maakt de weg vrij voor herinlijving bij Zuid-Afrika, en vrije politieke activiteiten in dit in 1977 gecreeerde Tswana-thuisland. Naast uitbetaling van pensioen behoorde dit tot de eisen van de stakers.

Opzienbarend was het nieuws dat Mangopes partij al een maand geleden was geregistreerd, zij het onder een iets andere naam. Mangope had echter geheim gehouden dat het om zijn partij ging om zijn onderhandelingspositie te versterken. Eerdere bekendmaking van de registratie had veel bloedvergieten kunnen voorkomen.

De inwoners van Bophuthatswana ontvingen het nieuws van de inschrijving met voorzichtig optimisme. Maar ANC-president Nelson Mandela zei dat Mangopes gebaar onvoldoende was om vrije politieke activiteiten in het thuisland te garanderen. Mandela zei dit, nadat hij en president De Klerk zich gisteravond urenlang hadden gebogen over de vraag hoe de situatie in Bophuthatswana weer genormaliseerd kan worden na de tientallen doden, uitgebreide plunderingen en inmenging door extreem-rechts.

In eerste instantie leken de twee leiders overeenstemming te hebben bereikt over het opzetten van een interim-structuur die wet en orde moet herstellen. Maar volgens waarnemers wilde De Klerk dat Mangope tot de verkiezingen in het zadel blijft.

Mandela wil echter dat Bophuthatswana komt te vallen onder beheer van de Zuidafrikaanse regering en de Uitvoerende Overgangsraad, het 'schaduwparlement' met grote bevoegdheden waarin ook het ANC zitting heeft. Het tweetal had gisteravond nog geen overeenstemming bereikt over de te volgen politiek.

- Vervolg op pagina 4

Extreem-rechts likt zijn wonden

VERVOLG VAN PAGINA 1

President de Klerk verwijt het ANC dat de partij zijn aanhangers niet onder controle heeft. De opstand lijkt echter vooral een spontane woede-uitbarsting na jaren onderdrukking. De rol van het ANC is nog onduidelijk.

Ook over de rol van extreem-rechts wordt hevig gediscussieerd. Extreem-rechtse blanken gaven donderdagavond gehoor aan een oproep van president Mangope om commando's naar Mmabatho te zenden. Mangope had echter gevraagd geen leden van de neo-nazistische AWB mee te sturen. Generaal Constand Viljoen van het overkoepelende rechtse Afrikaner Volksfront verzocht de AWB'ers daarop om thuis te blijven.

Inmiddels waren duizenden gewapende blanken - waaronder toch honderden AWB'ers - met hun 'bakkies' naar Mmbabatho gereden. Daar mishandelden ze journalisten en bewaakten ze het geplunderde winkelcentrum. 's Middags trokken ze zich op verzoek van Viljoen terug. AWB'ers schoten tijdens deze terugtocht een zwarte vrouw op haar erf dood. Daarna beschoten ze een bureau van de Bophuthatswana-politie. De politie vuurde terug. Een AWB'er werd hierbij gedood en twee raakten gewond. Tv-verslaggevers spraken met de twee gewonden. Korte tijd later stuurden leden van het Bophuthatswana-leger de verslaggevers weg, en maakten de twee AWB'ers af.

De duizenden blanke commando's verlieten later op de middag hun bases bij het vliegveld en bij een legerkamp, nadat zij door het Zuidafrikaanse leger waren opgejaagd. Dit leger was gisteravond samen met het leger van Bophuthatswana bezig de orde te herstellen.

Rechts blank likt nu zijn wonden en is hopeloos verdeeld. Generaal Viljoen heeft gefaald de Afrikaner gelederen gesloten te houden. De AWB verwijt Viljoen slapte, omdat hij hun leden terugriep. Politieke waarnemers menen dat rechts blank verder uiteen zal vallen. “Sommigen zijn geschrokken van de moorden en zien dat oorlog toch anders is dan zij zich hadden voorgesteld. Maar anderen zullen bloed eisen”, aldus een commentator.

Tevens betekenen de gebeurtenissen in Bophuthatswana het einde van de Vrijheidsalliantie, waar behalve Bophuthatswana ook Inkatha en het Afrikaner Volksfront deel van uitmaakten. Zowel Bophuthatswana, Inkatha als Viljoen's Vrijheidsfront hebben zich nu afzonderlijk ingeschreven voor de verkiezingen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden