Reportage

Vijfhonderd gedisciplineerde Zweedse neonazi's verliezen het uiteindelijk van de politie

Leden van de NMR tijdens de demonstratie Beeld REUTERS

Een demonstratie van neonazi's ontaardde gisteren in Gotenburg in een veldslag met de politie. De beweging groeit. "Leden worden opgeleid in politieke theorie, ze worden gedrild, krijgen paramilitaire training, leren gevechtssporten ... En ze zijn uitzonderlijk vastberaden."

Ze zijn niet met de duizend man waar ze op hoopten. Maar toch – de hooguit vijfhonderd leden van de NMR, de Scandinavische verzetsbeweging, zijn er volgens Gotenburg toch vijfhonderd te veel. Opgesteld in rijen verzamelen ze zich zaterdagochtend op de parkeerplaats van een supermarkt in het zuiden van de stad. Ze zijn in zwart, gewapend met schilden en vlaggen. Zodra ze beginnen te lopen, begint ook het scanderen: ‘Nordiskt revolution, utan pardon’. Een Scandinavische revolutie, willen ze. Een Groot-Scandinavië, met een nationaalsocialistische regering.

Al weken is er niet aan te ontkomen: de geplande NMR-demonstratie, naar verwachting de grootste in decennia. De politie is maanden geleden begonnen met voorbereidingen en tactiekbesprekingen. Vanuit heel Zweden komt versterking in uniform. Het Sahlgrenska ziekenhuis heeft al haar verplegend personeel opgetrommeld en kan, zo nodig, tientallen extra patiënten opvangen.

Juridische schermutselingen

Niets lijkt aan het toeval over te worden gelaten. De geplande demonstratie is al een paar keer langs de rechter geweest. Eerst is de datum bevochten. Mochten de neonazi's de demonstratie laten samenvallen met de Bokmässan, de massale boekenbeurs, met haar 30 duizend bezoekers? En vooral: met Yom Kippur, de Joodse feestdag van verzoening? Ja, oordeelde de rechtbank, dat mogen ze. Maar in een volgende rechtszaak moest de NMR inschikken. Ze hadden hun route gepland langs zowel de boekenbeurs als een synagoge. Dat ging ook volgens de rechter te ver. Het traject moest gehalveerd en deze gevoelige locaties ontweken.

De NMR is de laatste jaren in zichtbaarheid en achterban gegroeid. Die consolidatie, zegt Daniel Wiklander van de stichting Expo, die onderzoek doet naar anti-democratische en racistische bewegingen, heeft vooral te maken met de ontmanteling van andere fascistische groeperingen, zoals de Svenskarna Partiet, de Partij van de Zweden, die uit elkaar viel na een mislukte verkiezingscampagne. Maar ook door de normalisering van racistische uitlatingen. Wiklander: “De Zweden die de populistische SD (Zweden democraten, red.) te tam vinden, komen nu al snel terecht bij de extremistische NMR.” Exacte ledenaantallen zijn niet bekend - die zeggen volgens Wiklander ook niet veel, aangezien de NMR een eliteclub is, geen massapartij - maar het aantal ‘activiteiten’ is sterk toegenomen.

Beeld REUTERS

Een demonstratie als deze is zo'n activiteit en een belangrijk onderdeel van hun tactiek. Ze verspreiden hun ideologie, maar belangrijker: ze maken hun aanwezigheid kenbaar. Steeds vaker duiken ze op in steden en dorpscentra, overal in Scandinavië, niet in de eerste plaats om zieltjes te winnen maar om te laten zien dat ze een groep zijn waarmee rekening moet worden gehouden. Die binnenkort niet meer weg te denken is uit het straatbeeld.

Angst van de gezaghebber

Dat elk detail van de demonstratie zo minutieus is bediscussieerd duidt vooral op de angst van de gezaghebbers. Gemeente, politie en veiligheidsdiensten proberen uit alle macht controle uit te oefenen op een situatie die onvoorspelbaar is. De NMR-leden halen hun trots uit het gegeven dat ze niet inschikken. Dat ze niet terugdeinzen voor een autoriteit. Dat ze geen ontzag hebben voor het geweldsmonopolie van de politie. Een onderzoek van Expo wees uit dat de helft van de NMR-aanhangers een strafblad heeft.

Twee weken geleden hield de NMR nog een onaangekondigde optocht in Gotenburg. De politie was niet voorbereid, en kon niks beginnen. “De vijf politieagenten die aanwezig waren werden zo opzijgeschoven”, zegt Wiklander. De partijstructuur is extreem hiërarchisch en autoritair. Leden worden opgeleid in politieke theorie, ze worden gedrild, krijgen paramilitaire training, leren gevechtssporten. “En gaan voor schietoefeningen naar het buitenland”, vertelt Wiklander.

Ze mogen als groep dan relatief klein zijn - ze zijn uitzonderlijk vastberaden. Nuchter, gecoördineerd, gehoorzamend aan de bevelen van hun leiders. Wiklander: “Dat maakt ze zo gevaarlijk. De politie heeft steeds vaker niks in te brengen. Ze eroderen de sociale democratie. Als dit zo doorgaat moeten we rekening houden met Gouden Dageraad-achtige taferelen, van afpersing en georganiseerde misdaad.”

Tegendemonstranten

Het begin van de mars verloopt, zo niet rustig, dan toch op zijn minst volgens plan. De hele stad lijkt op de been. Niet alleen de stad: zoals de NMR leden uit heel Scandinavië op de been heeft weten te krijgen, zo heeft ook het oppositiekamp zijn internationale troepen opgetrommeld. Bussen vol buitenlandse anti-fascisten, anarchisten en andere vreedzame en minder vreedzame tegendemonstranten hebben Gotenburg bereikt.

Naar schatting loopt het aantal tegendemonstranten in de tienduizenden. Sommigen gehuld in regenboogvlaggen, anderen gemaskerd en bepakt met rookbommen en vuurwerk. ‘Geen racisten in onze straten!’, overstemt de massa het neonazistische geluid.

Het grondwettelijke recht op vereniging maakt dat een groep als de NMR kan bestaan, haar gedachtegoed kan ventileren en publieke vertoningen als deze kan organiseren. Veel Zweden zien dit recht graag ingeperkt. “Deze neonazi's zouden verboden moeten worden”, zegt Julia Forsberg (32), die protesteert in een ‘fck nazis’-shirt. “Wat zij verkondigen is geen mening, het is een misdaad.”

Vrijheid

Het probleem is dat als je de grondwet aanpast, dit onvermijdelijk ook de vrijheden van andere groepen beknot, aldus Wiklander. “We moeten binnen het bestaande recht zoeken naar manieren om de invloed van deze groep aan banden te leggen”, zegt hij.

De politie Beeld REUTERS

En dan. De NMR- groep wijkt af van het afgesproken traject. Wat volgt is een confrontatie met de politie. Er vallen klappen. Een agent raakt gewond. Een aantal leden, waaronder leider Simon Lindberg, wordt opgepakt. Amper halverwege de optocht komt de demonstratie tot een ontvlambare stilstand. Elders breekt een groep anti-fascisten door de barrière. Het vuurwerk komt tevoorschijn, de rookbommen. 

Deze situatie houdt uren aan, totdat de politie er na tientallen arrestaties een eind aan breit. De overgebleven NMR-leden druipen af, terug naar de bussen bij hun startpunt. Het aangekondigde machtsvertoon is uitgebleven. “De politie heeft ze de weg afgebroken, heeft ze vernederd”, zegt Wiklander. Hun eindpunt hebben ze nooit bereikt.

Een dag later wappert in Gotenburg de VN-vlag, omdat het ‘handvest van de Verenigde Naties staat voor mensenrechten en alle fundamentele vrijheden voor iedereen, ongeacht achtergrond, sekse, taal of religie’, verkondigt Lena Malm, de voorzitter van de gemeenteraad. “Het vertegenwoordigt alles waar de NMR niet voor staat.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden