Vijf kantjes huiswerk van de paus

Alle bisschoppen voelen zich in hun opvattingen bevestigd door de paus. Dat kan betekenen dat er niets gaat veranderen in katholiek Nederland.

ROME - De tips voor de toekomst gaf het Vaticaan de Nederlandse bisschoppen hoffelijk mee in een brief. Het gesprek tussen paus Franciscus en de dertien geestelijken kon daardoor hartelijk blijven. Maar ook na het lezen van die brief, met daarin suggesties voor koerswijziging op het gebied van communicatie, zei een glunderende kardinaal Eijk dat hij 'uiterst tevreden' was. De kracht van paus Franciscus, zei Eijk, is dat hij in staat is, een 'vonk van enthousiasme' over te brengen. Een vonk die de dagen na de ontmoeting nog nagloeit.

Tussen de regels door is in die brief (vijf kantjes, in het Frans) wel degelijk kritisch commentaar te lezen op de wijze waarop sommige bisschoppen communiceren met hun gelovigen, met priesters en met de pers. Zo valt het woord 'dialoog' wel vier keer, en de oproep tot luisteren twee keer. Ook dringt paus Franciscus erop aan dat de bisschoppen zich mengen in het publieke debat, als dat gaat over huwelijk, gezin of het einde van het leven.

In een schaars interview met Trouw zei kardinaal Eijk begin dit jaar dat hij het contact met de media tot een minimum wil beperken en dat dit ook voor de collega-bisschoppen moest gelden. Na wat hij deze dagen in Rome gehoord heeft, ziet Eijk geen reden tot verandering. "Deze opmerking staat in iedere brief aan een bisschoppenconferentie. Ik wil me altijd in het debat mengen, maar er moet dan wel een aanleiding voor zijn."

In zijn brief aan de Nederlandse bisschoppen vraagt paus Franciscus hen 'betrokken te luisteren' naar 'mensen die lijden onder een spirituele leegte en die op zoek zijn naar de zin van hun leven, zelfs als zij dat niet altijd weten uit te drukken'. In diezelfde passage schrijft Franciscus: 'De Kerk blijft zich met een moederlijk geduld inspannen om antwoorden te geven op onrust van mensen die geconfronteerd met angst en ontmoediging de toekomst tegemoet zien.' En als priesters hen om een gesprek vragen moeten bisschoppen 'als een vader de tijd nemen om hen altijd te ontvangen en naar hen te luisteren.'

Wees geduldig
Geduld hebben, dat hield paus Franciscus de Nederlandse bisschoppen voor in het kringgesprek over wat de beste aanpak is in het landje vol eigengereide mensen die steeds minder naar de kerk gaan, maar dan wel weer boos zijn als die kerk dicht moet. Geduld, geef die mensen de tijd. En ook: hou rekening met de tijd en de plaats waarin je bent, dus ook met het soort mensen dat je voor je hebt. Die contextuele aanpak staat ook in directe bewoordingen in de pauselijke brief. Met name noemt Franciscus daarbij de vorming van het geweten van gelovigen. Van moderne katholieken wordt een kritische instelling verwacht, die wel positief is maar niet oppervlakkig en die rekening houdt met de sociale realiteit.

Een voorzichtige formulering, waar iedereen zich door bevestigd kan voelen. Waar Nederlanders, in de geest van Abraham Kuyper, nogal eens geneigd zijn elkaar stevig de waarheid te zeggen, heeft deze Argentijnse paus een andere aanpak. "Hij is niet antithetisch, hij verbindt mensen met elkaar", concludeert bisschop Gerard de Korte van Groningen-Leeuwarden kort na de ontmoeting.

Dat gevoel van verbondenheid, zelfs eensgezindheid, formuleerde kardinaal Eijk maandagavond tijdens een ontmoeting met de pers, in een zaal van de Kerk der Friezen, onder de rook van de Sint Pieter. "Wij bisschoppen zitten op een lijn." Hij keek er vrolijk bij, opvallend ontspannen.

Lege kerken
Ze zaten weliswaar alle dertien in een kring, tijdens het geloofsgesprek met paus Franciscus, maar dat er tussen de bisschoppen onderlinge spanningen zijn is geen geheim. Ze zijn lotgenoten doordat ze allen pijnlijke beslissingen moeten nemen door de krimp, de lege kerken, teruglopende inkomsten. Maar dat maakt ze nog geen bondgenoten.

Opvallend is dat de ene na de andere bisschop zegt zich door de hartelijke woorden van paus Franciscus gesterkt en bemoedigd te voelen om op de ingeslagen weg door te gaan. Dat zou kunnen betekenen dat er dus niets verandert in katholiek Nederland. Als dat zo is, kunnen we zeggen dat het bezoek mislukt is. Prettig dat de bisschoppen er even uit waren, even ontspannen onder elkaar, maar verder gaan ze weer over tot de orde van de dag.

Hulpbisschop Herman Woorts van Utrecht maakte mee dat er zich op het plein voor de Sint Pieter een rij voor hem vormde, verlangend naar een bisschoppelijke zegen. Uit Londen kwamen ze, uit Paraguay, een enkele vrouw hoogzwanger. In Utrecht op straat gebeurt hem dat niet zo snel.

Kritische katholieken
Een bijvangst van het ad limina-bezoek is wellicht dat in Rome contact gelegd is tussen de groep Bezield Verband, van kritische katholieken, en enkele bisschoppen. Ook de gesprekken met enkele Vaticaanse congregaties leverden stof tot bezinning, zoals over het verbod voor gescheiden katholieken met een nieuwe relatie om ter communie te gaan. Daar is over gesproken, zei bisschop Hurkmans van Den Bosch (die huwelijk en gezin in zijn portefeuille heeft), maar 'in heel grote lijnen'.

Duitse bisschoppen besloten deze week dat ze deze groep gelovigen wel willen toelaten, tegen de wens van het Vaticaan in. Van de Nederlandse bisschoppen is dat niet te verwachten. Volgend jaar oktober komt deze kwestie aan de orde tijdens de wereldwijde bisschoppensynode over het gezin.

Nu kan het zijn dat katholiek Nederland meer gebaat is bij tevreden bisschoppen dan bij boze of verdrietige bisschoppen. Toch is het de vraag wat het gevoel van bevestiging dat bij de bisschoppen leeft, gaat opleveren.

Van paus Franciscus is bekend dat hij barmhartigheid voorop stelt, zonder overigens iets aan de regels te veranderen. Komt er enige beweging in het beleid, van kerkfusies over de hoofden van de gelovigen heen, van onhandige verboden om kerstliedjes te zingen, of blijft alles bij het oude?

Omdat de ontmoeting met de paus eerst op 5 december gepland was, zat er speculaas in cadeauverpakking in de bisschoppelijke bagage. Daar wisten medewerkers van het Vaticaan maandag meteen wel raad mee. Hulpbisschop Rob Mutsaerts had voor de paus, die van voetbal houdt, een shirtje van zijn voetbalclub FC Heeze meegenomen, waar hij coach is van de C1. De paus beloofde hem dat dit shirtje naast dat van Milan komt te hangen, al wist Mutsaerts niet helemaal zeker of dat AC Milan was of Internazionale. Zo waren er meer geschenken. De vrijgekomen ruimte in de bisschoppelijke koffers is maandagavond meteen gevuld met de geschenken van de paus: een doos met een borstkruis, een envelop met rozenkransen om uit te delen en de brief met het huiswerk.

Maar die vonk van enthousiasme, die gaat wellicht ook mee in de bisschoppelijke bagage: luisteren, tijd vrijmaken voor wie niet de allerbelangrijksten zijn, maar voor wie het toch belangrijk is om even een bemoedigende lach te krijgen.

Het is voor droeve gelovigen en dwalende geestelijken te hopen dat de hartelijke, belangstellende toon van paus Franciscus ook meekomt naar Nederland.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden