Vijf jaar oorlog in Oekraïne: zo ziet het leven eruit aan de frontlinie

Vjatsjeslav (72) en Valentina (66) Naumov. Beeld Adriaan Backer

In het 400 kilometer lange frontgebied in Oekraïne hebben nog steeds enkele honderdduizenden dagelijks te maken met beschietingen. Vijf verhalen over het leven aan het front.

Vijf jaar is er al strijd in de Donbas, een industriële regio in het oosten van Oekraïne. Het leger kwam onder president Porosjenko in actie tegen de milities die, gesteund door Rusland, in veel steden de macht hadden overgenomen. De nieuwe president Volodimir Zelenski heeft beloofd een einde te maken aan het conflict. Volgens de VN zijn er inmiddels 13.000 doden, onder wie een derde burgers. Anderhalf miljoen mensen zijn het gebied ontvlucht, maar anderen willen of kunnen hun huis en werk niet vaarwel zeggen. 

‘Vrede komt niet zomaar’

De school van Gleb Lizenko (15) in het frontplaatsje Tosjkovka werd gebombardeerd. Toch wil hij na zijn studie terugkeren naar de Donbas.

Gleb Lizenko (15). Beeld Adriaan Backer

“De juf stuurde ons precies op tijd naar huis. Een half uur later hoorde ik de klap. Boem! Het glas vloog uit de sponningen. Snel openden we de andere ramen, zodat de ruiten bij een volgende klap niet zouden breken, en vluchtten we naar de veiligste plek in huis: de badkamer. Het bleek een voltreffer op onze school. Een half jaar lang kregen we geen les omdat de muren van de klaslokalen scheef stonden. Nu is het gebouw deels gerenoveerd, zodat we weer wat kunnen leren.

“Na vijf jaar oorlog zijn soldaten, tanks en helikopters onderdeel van ons dagelijks leven. Het meest beangstigende van oorlog is dat je niets weet. Je kunt op straat spelen en bam, alles is afgelopen. Ik herinner me nog dat het geen oorlog was. Dat was de mooiste tijd van mijn leven. Maar ik weet ook dat vrede niet zomaar komt. En ook al stopt de oorlog, dan nog weten we niet hoe het verder moet. Zo zitten er overal landmijnen in de grond verstopt.

“Ik wil vertaler worden. Daarvoor moet ik studeren in de grote stad. Maar vervolgens ga ik terug naar Tosjkovka, naar mijn ouders en grootmoeder. Misschien word ik vrijwilliger. Ik weet wat hier speelt. Ouders lijden onder depressies, maar kinderen willen leven. Ze hebben speelgoed nodig en een computer. Ik wil hen helpen.”

‘Zij kunnen het conflict elk moment stoppen, maar ze doen het niet’

Het huis van dit gepensioneerde echtpaar in Zolote werd deels verwoest door een mortiergranaat. Het aantreden van een nieuwe president geeft een klein sprankje hoop.

Vjatsjeslav (72) en Valentina (66) Naumov. Beeld Adriaan Backer

De Donbas kan zo vredig zijn. Dit gepensioneerde echtpaar, Vjatsjeslav (72) en Valentina (66) Naumov, woont aan een van die vele onverharde weggetjes in Zolote, een uit de kluiten gegroeid dorp tussen een paar kolenmijnen. Er kraait een haan, er blaft een hond en de bloesem geurt in de meiwarmte.

Maar ook dit echtpaar kreeg vorige maand te maken met een mortierbeschieting. Hun huisje, vakkundig gebouwd en met mooie, blauwwitte ornamenten, is uit z’n voegen geblazen. De bomkrater is nog zichtbaar, naast het huis. Valentina Naumova was kort voor de aanval geopereerd aan haar been en kon amper lopen. Omdat de ingang van de kelder was geblokkeerd door puin vluchtte het tweetal de tuin in tot het schieten ophield. De gaten in de muur zijn niet het grootste probleem. Wel dat het binnen donker is: de ramen zijn dichtgetimmerd en de elektriciteit werkt niet. Het dak lekt, op sommige plekken gutst het water langs de muur.

Vjatsjeslav is elektromonteur in ruste, na jarenlang te hebben gewerkt in een fabriek en een kolenmijn. Als zijn dochter in de stad Charkov ruimte in haar flatje had gehad, waren hij en zijn vrouw daarheen verhuisd. Volgens Vjatsjeslav Naumov moeten de internationale leiders met elkaar in gesprek. “Zij kunnen het conflict elk moment stoppen, maar ze doen het niet”, zegt hij. En de nieuwe president, Zelenski? Die kennen ze als acteur en komiek van zijn tv-shows. “We hebben een sprankje hoop. Dat doet ons leven”, zegt Valentina Naumova.

Nog niet één maal gehuild

Oksana Daviskieba beheert de enige winkel in Stachanovets, een dorp waaruit bijna iedereen is verdwenen.

Oksana Daviskieba. Beeld Adriaan Backer

“Mijn winkel is het enige dat ik nog heb. Voor de oorlog had ik een cateringbedrijf en een aantal winkels. Ik voorzag kinderdagverblijven, scholen en kolenmijnen van voedsel. Op een slechte dag, op het hoogtepunt van de oorlog, was ik toevallig hier toen hevige gevechten uitbraken. Ik kon niet meer terug naar mijn huis in Pervomajsk. Pas maanden later ben ik nog een keer terug gegaan. M’n huis was kapot en alle spullen waren gestolen.

“Mijn winkel is nog de enige in het dorp. Soms stokt de aanvoer van brood of water, maar gelukkig gaat het de laatste tijd beter. Van de vijftienhonderd inwoners zijn er tweehonderd over, voor hen is een winkel van levensbelang.

“Ik ben net zo bang als iedereen, maar als ik vertrek heb ik niets meer. Mijn zoon is officier en verdient niet genoeg om mijn kleindochter te onderhouden. Dus moet ik voor hen geld verdienen.

“Een voorwaarde om de oorlog te beeindigen is een wisseling van de leiders. Porosjenko is al weg, Poetin moet ook verdwijnen. Veel mensen in het dorp hebben een hoge suikerspiegel of hartproblemen als gevolg van de stress. Zelf probeer ik me staande te houden.

“Ik heb in al die tijd niet één maal gehuild. Misschien zal ik huilen als de oorlog voorbij is.”

‘De kinderen van de Donbas weten niet wat veiligheid is’

Ilja Balasjov (29) ontvluchtte vijf jaar geleden de door pro-Russische milities bezette Donbas om politieke redenen. Nu reist hij heen-en-weer richting het frontgebied om kinderen te helpen.

Ilja Balasjov (29). Beeld Adriaan Backer

“Het begon vijf jaar geleden, tijdens de Majdanrevolutie (de opstand in 2014 tegen corruptie, die tot het vertrek van de pro-Russische president Janoekovitsj leidde, red.). Ik sloot me aan bij de protestbeweging omdat ik Oekraïne zie als deel van Europa, waar rechtvaardigheid en mensenrechten gelden. In mijn stad, Stachanov, die toentertijd bezet werd door separatisten, waren zulke ideeën gevaarlijk. Ze noemden me ‘provocateur’. Via de Russische televisie wordt de mensen namelijk ingeprent dat Oekraïners en Russen één volk zijn en dat in Rusland alles goed is. Maar zelf verlang ik helemaal niet terug naar de Sovjet-Unie.

“Op 4 juni 2014 kwamen gemaskerde mannen met kalasjnikovs naar mijn winkel. Ze pakten me beet, trokken een zak over mijn hoofd en stopten me in de kofferbak van m’n eigen auto. Ze vervoerden me naar het voormalige politiebureau waar ze me opsloten in de kelder. Er waren lokale separatisten, huurlingen - kozakken - en Russische kolonels aanwezig en die laatsten hadden duidelijk de leiding. Ze zetten een pistool tegen mijn hoofd en ik was er zeker van dat ze me zouden doden. Doordat bevriende activisten bij de media veel aandacht vroegen voor mijn zaak, lieten de terroristen me die nacht vrij, met de waarschuwing dat ze me zouden vermoorden als ik zou blijven. Het kostte me twee dagen om uit het gebied te komen, zigzaggend langs controleposten van separatisten en het leger.

“Ik heb met een aantal anderen een hulporganisatie opgezet om hier, in het frontgebied, als vrijwilliger alles te doen wat in mijn mogelijkheden ligt. De kinderen van de Donbas kunnen geen kind zijn. Ze weten niet wat veiligheid is. Naast de angst voor de oorlog zijn er grote sociaal-maatschappelijke problemen door de teloorgang van de mijnindustrie.

“De kinderen worden intellectueel niet uitgedaagd en kennen geen afleiding. Ik speel ‘Maffia’ met hen, een gezelschapsspel waarbij ze, door in allerlei rollen te kruipen, een andere kant van zichzelf kunnen laten zien. En elkaar leren te vertrouwen. Eens, hier in Zolote, kreeg een 14-jarig meisje de beurt. Ze zei helemaal niets. De anderen bleven rustig zitten wachten, het was tenslotte háár minuut. Pas in het volgende spel zei ze zachtjes een paar woorden. Na afloop vertelden de andere kinderen me dat het de eerste keer was dat ze haar hadden horen praten.

“Na vijf jaar oorlog zie ik geen licht aan het einde van de tunnel. Misschien is het snel voorbij, maar soms denk ik dat het mijn hele leven duren zal. Mijn stad, Stachanov, is amper 20 kilometer hiervandaan. Maar ik kan er niet naartoe. Ik mis mijn winkel, die ik niet meer kan beschermen. Ik ben nergens meer thuis.”

De omweg bij het front

Michaïl Loesjtsjak. Beeld Adriaan Backer

De kerk van priester Michaïl Loesjtsjak staat in Popasne. “Vooral voor burgers is de oorlog verschrikkelijk. In tegenstelling tot soldaten weten zij niet hoe ze zich moeten beschermen tegen beschietingen. Zelf ontsnapte ik ook ternauwernood aan de dood. Een tijdje geleden was ik, op klaarlichte dag, onderweg naar twee vrouwen van onze parochie. Ik herken het suizende geluid uit duizenden. Ik smeet mezelf op straat, en op hetzelfde moment voelde ik de hitte boven mijn hoofd - ik wist niet dat een mortiergranaat zo heet was. Het projectiel explodeerde even verderop. Ik rende naar de kerk en knielde neer, ik moest huilen omdat ik het had overleefd. Als zo’n bom ontploft, dan beeft je hart.

“De frontlinie verscheurt families. Ouders wonen aan deze kant, hun kinderen aan de andere kant, en andersom. Mijn eigen geboortehuis staat in Stachanov, slechts zeventien kilometer hier vandaan, maar ik kan er niet vaak heen. De reis duurt een hele dag, omdat ik een omweg moet maken van 180 kilometer en acht controleposten moet passeren. ‘We zijn vergeten hoe je eruit ziet’, zeggen m’n kleinkinderen als ik ze opbel. Aan beiden kanten van het front begrijpen de mensen niet waarom het oorlog is. Soldaten krijgen bevelen en volgen die op. Maar burgers hebben altijd vreedzaam samengeleefd, we zijn tenslotte allemaal mijnwerkers.

“Of president Zelenski vrede kan brengen? Dat is moeilijk te zeggen. Er moet hoe dan ook worden onderhandeld en dat kan alleen maar met Moskou. Zonder het Kremlin gebeurt er niets.”

Lees ook:

Nieuwe president Zelenski: Ik doe er alles aan dat Oekraïners niet meer hoeven te huilen

Oekraïne heeft een nieuwe president. “In mijn carrière tot nu toe heb ik er alles aan gedaan om Oekraïners te laten lachen”, sprak Zelenski na de plechtige ceremonie in het parlement in hoofdstad Kiev.

Nu de onervaren Zelenski president wordt, rijst de vraag: kan hij zijn beloften wel waarmaken?

Kan winnaar Volodimir Zelenski wel de corruptie tegengaan? Hervormers sluiten zich schoorvoetend bij hem aan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden