Vijf eeuwen gekift over El Bosco

Iedereen heeft zijn eigen Jeroen Bosch. Feit is dat het allemaal speculaties zijn. Journalist Henk Boom verzamelde vele visies op de schilder.

Vijfhonderd jaar na zijn dood is Jeroen Bosch (ca. 1450-1516) nog altijd een vat vol raadsels. Hij geldt als een van de meest mysterieuze en gemystificeerde schilders uit de geschiedenis van de schilderkunst. Karrevrachten aan meningen en verklaringen zijn er over zijn werk verschenen. Kunsthistorici, theologen, filosofen, sociologen, romanschrijvers, geschiedkundigen en museumconservatoren buitelen over elkaar heen in dit dispuut dat al sinds het einde van de vijftiende eeuw gaande is.

De viering van zijn vijfhonderdste sterfjaar met grote tentoonstellingen, nu in 's Hertogenbosch en later in Madrid, leidt tot een nieuwe hausse aan publicaties. Dat bracht journalist Henk Boom op het idee om te onderzoeken wat er door de eeuwen heen allemaal is beweerd over deze kunstenaar, wiens schilderijen worden bevolkt door duivelse figuren, monsters, gedrochten en engelen.

De titel van zijn boek, 'De bezeten visionair', klinkt als een biografie. Met de toevoeging 'Vijfhonderd jaar controverse over Jheronimus Bosch' maakt Boom duidelijk dat het nu eens niet gaat over de schilder zelf, maar over de discussies die zijn werk oproept.

Spanjaard

Boom (1945) is journalist en werkte jarenlang als correspondent in Spanje voor onder meer het Financieele Dagblad en De Tijd. Veel mensen in Spanje denken dat 'El Bosco', zoals de meester daar bekendstaat, een Spanjaard is. Dat komt doordat het grootste en belangrijkste deel van zijn werken zich in het Prado Museum in Madrid bevindt. Dat heeft de stad te danken aan koning Philips II, die het werk van Bosch verzamelde en liet overbrengen naar Spanje. Daardoor bezitten het Rijksmuseum in Amsterdam en ook het Noordbrabants Museum in 's Hertogenbosch zelfs niet één origineel paneel. Alleen Boijmans van Beuningen in Rotterdam heeft twee schilderijen en twee tekeningen van Bosch.

Boom dook niet alleen de archieven in voor zijn journalistieke onderzoek. Hij interviewde ook een reeks Bosch-kenners. Zijn conclusie: zet dertig Bosch-adepten bij elkaar en één middag debatteren levert driehonderd verschillende meningen, interpretaties en analyses op. Of het nu om zijn hele oeuvre gaat, het meesterwerk 'Tuin der Lusten' - de 'Nachtwacht' van het Prado - of om een in de ogen van leken onbelangrijk detail.

Neem bijvoorbeeld de uil die veelvuldig opduikt op zijn panelen. Wat wilde Bosch zeggen met deze vogel? Stond de uil symbool voor het kwaad dat onschuldig oogt? De duivel? Onheil, ongeluk, duisternis, ketterij, menselijke verblindheid, dwaasheid, domheid, ondeugden, erotiek, onkuisheid of juist levensvaring en wijsheid? En daarmee zijn nog niet eens alle betekenissen opgesomd die de specialisten aan de uil van Bosch hebben toegedicht.

Iedereen heeft zo zijn eigen Bosch. Feit is dat het allemaal speculaties zijn. Over de tijd waarin hij leefde weten we heel veel, maar zijn werk en persoon blijven raadselachtig. Hij heeft geen brieven of aantekeningen achtergelaten waarin hij uitleg geeft over de wonderlijke taferelen die hij schilderde.

Het is dat Boom zelf in het voorwoord waarschuwt dat de lezers bedolven zullen worden onder auteurs en titels van de vele publicaties die wereldwijd zijn verschenen over Bosch. Het is inderdaad even doorbijten. Toch slaagt hij erin de resultaten van zijn spitwerk zo meeslepend en hier en daar ook hilarisch te beschrijven, dat je ze voor lief neemt, al die bronnen en namen van kiftende kenners die elkaar vaak het licht in de ogen niet gunnen.

Het gebakkelei onder de rivaliserende deskundigen, die allemaal een graantje proberen mee te pikken van dit jubeljaar, leidde ook tot spanningen tussen het Prado en het Noordbrabants Museum. Allebei claimen ze dé grote Bosch-tentoonstelling te brengen.

Hollandse arrogantie

Boom onthult hoe 'rivaliteit, scheve gezichten, politieke bemoeienissen en verrassingen uit hoge hoeden' de samenwerking onder druk zetten. Zo viel met name de 'Hollandse arrogantie' van burgemeester Rombouts van Den Bosch helemaal verkeerd bij de Spanjaarden. De burgemeester kondigde in 2008 aan dat hij alle werken van Bosch, inclusief de Tuin der Lusten, naar Brabant wilde halen. Hij greep zelfs een bezoek van de toenmalige premier Balkenende aan zijn Spaanse collega aan om deze kwestie op de politieke agenda te zetten. Wat denkt die burgemeester wel, fulmineerde de Prado-directie.

De Nederlandse ambassade in Madrid is volgens Boom menig keer ingeschakeld om de stroeve relaties met het Prado te masseren 'met lunchbijeenkomsten, minder bluf en meer charme'. Directeur Charles de Mooij van het Noordbrabants Museum erkende later dat de insteek van Rombouts verkeerd was. "Dat hebben we gelukkig tijdig kunnen herstellen."

Helemaal goed is het toch niet meer gekomen. Voor het boek van Boom kwam het te laat, maar afgelopen najaar ontstond opnieuw wrevel in Madrid. Toen lekte voortijdig uit dat de Nederlandse onderzoekers van het Bosch Research and Conservation Project (BRCP) enkele schilderijen uit de collectie van het Prado niet langer aan Bosch toeschrijven.

De Spanjaarden, die al bezwaar hadden gemaakt tegen de conclusies van het BRCP en om uitleg hadden gevraagd, voelden zich compleet overvallen. Ze namen wraak door twee al toegezegde bruiklenen - 'De verzoeking van de heilige Antonius' en 'De keisnijding' - niet naar Nederland te sturen. Die had het Noordbrabants Museum als onechte werken van Bosch willen tentoonstellen. Voor het Prado staat dat nog lang niet vast.

Zo is de ongrijpbare Bosch altijd goed voor reuring en geruzie. Dat is al eeuwen zo, leert de speurtocht van Boom. En dat zal zo blijven.

Henk Boom, De bezeten visionair. Vijfhonderd jaar controverse over Jheronimus Bosch, uitgeverij Athenaeum-Polak & Van Gennep, 22,50 euro.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden