Vijf ballen in de lucht bij opera

Opera is populairder dan ooit. Het publiek stroomt toe en kunstenaars uit andere disciplines begeven zich steeds vaker op dit kruisvlak van muziek en theater. Van twee van Nederlands bekendste toneelregisseurs, Gerardjan Rijnders en Ivo van Hove, gaat deze maand een operaregie in première.

Ivo van Hove: 'Opera is als een kruispunt van vele wegen. Op dat kruispunt kunnen allerlei ongelukken gebeuren. Maar als het goed gaat - tachtig mensen doen het juiste op het juiste moment - dan geeft het door de kracht van de muziek, een enorme kick. Dan wordt er iets diep-menselijks verteld.' Ivo van Hove, artistiek leider van Toneelgroep Amsterdam, is de regisseur van de opera 'Iolanta' van Tsjaikovski, die bij De Nederlandse Opera speelt. Het is zijn derde opera, na 'Lulu' van Alban Berg en 'Vec Macropoulos' van Léos Janácek. ,,Bij opera kan een werk zichzelf overstijgen door de werking van de muziek. Bij toneel bereik je dat gevoel veel moeilijker.'

Toch bepaalt de tekst of Van Hove met een opera in zee wil gaan. 'Iolanta' is een sprookje, waarin een blinde prinses weer gaat zien, omdat zij het sterk genoeg wil. Daarna trouwt ze met haar ridder. Het is een van de ongeloofwaardigste libretti die er bestaan. Van Hove: ,,Iolanta wordt een draak, een melodrama genoemd. Wel, ik heb iets met dat soort draken. Ik heb ook 'La dame aux camélias' en 'A streetcar named desire' gedaan. Echte draken. Als regisseur ben ik niet zomaar in te huren. Ik moet een verbintenis voelen met het verhaal, met de tekst. Er moet pathos in zitten. De hunkering naar liefde, naar streling, naar geliefd en geaccepteerd worden, die in 'Iolanta' zit en die Tsjaikovski zo goed aanvoelde, trok me aan. Het verhaaltje van de opera is niet zo belangrijk, maar het verhaal, de wereld erachter wel. De muziek is een belangrijke ingang naar het echte verhaal. Door de muziek van Tsjaikovski kreeg ik een band met de persoon Iolanta, die bang is om te zien. Ik denk dat Tsjaikovski zich net zo als Iolanta voelde.'

De muziek onderscheidt de opera van toneel. Die toevoeging is een enorme beperking voor de regisseur, die door Van Hove juist als een bevrijding werd ervaren. ,,Dat was de grootste openbaring voor mij. De componist is eigenlijk de eerste regisseur van het stuk. Hij geeft de eerste interpretatie, waarbinnen je aan het werk gaat. Maar binnen die beperking heb je oneindig veel ruimte en dat is heerlijk.'

Tekst en muziek worden zin voor zin, woord voor woord, bestudeerd door de regisseur, al kan hij geen orkestpartituur lezen. Met een piano-uittreksel en hulp van de muziekdramaturg leest en luistert hij naar wat de componist schrijft. ,,Als hij ergens fortissimo schrijft, is het geen pianissimo. Die plek heeft hij dus een speciale betekenis gegeven. De betekenis van kracht bijvoorbeeld. Maar dan kan ik daar een innerlijke kracht van maken, het hoeft niet per se een groot gebaar te worden. Tsjaikovski is dood en kan het verhaal niet meer vertellen. Dat moet ik doen. Ik moet mijn levenswijsheid, mijn verhaal daarin leggen. Ik moet de weg door het woud kappen.'

Vervolgens begint het werk met de zangers. Het grote verschil met toneel is dat zangers hun tekst en rol van tevoren kennen. Voor het eindeloze praten rond de tafel over de karakters en de tekst, zoals in het theater, is gewoon geen geld en tijd. Van Hove: ,,Ik begin meteen met de mise-en-scène: waar staat iedereen. Dat moet, omdat de timing zo belangrijk is vanwege de muziek. Ik praat dan ook veel met de zangers over het karakter van hun personage. Ze moeten begrijpen waarom ik wil dat ze zo spelen. Ik wil geen politie-agent zijn. De koning bijvoorbeeld wilde ik aardig laten zijn. Hij houdt van zijn dochter. Het is geen perverseling die zijn dochter blind wil houden. De zanger, Sergej Aleksasjkin, wilde een baard hebben, omdat alle Russische tsaren een baard hebben. Dat vond ik geen goed idee. Ik wilde hem juist als vader en niet als koning karakteriseren en laat hem zijn kroon afzetten. Het koor was een nieuw fenomeen voor me. Ik had daar vooraf veel schrik voor. Het is goed gegaan, omdat ik alle zangers als individu heb behandeld.'

Een toneelregisseur zal altijd veel aandacht besteden aan het spel van de zangers, meent Van Hove. Dat deed hij ook. ,,De acteurs bij Toneelgroep Amsterdam waren verbouwereerd toen ze op een video zagen hoe goed zangers acteerden. Dat moet de regisseur ze wel leren. Maar het is opvallend hoezeer zangers dat toelaten.'

Het moeilijkste om te regisseren zijn de lange aria's in 'Iolanta': lange lappen muziek waarin geen handeling zit. Het opvullen van die tijd is volgens Van Hove de hoogste kunst. ,,Maar dat ken ik van het toneel. Daar heb je ook lange monologen.'

Hij voelt zich thuis in de opera, zegt hij. En hij zou graag 'Don Giovanni' van Mozart doen. Ook droomt hij ervan om een opera voor zijn acteurs te laten componeren. ,,Iets met gesproken of parlando-gezongen tekst voor de acteurs. Ik ben bezig met het Nieuw Ensemble, maar of het ergens toe leidt, weet ik niet.' De komende jaren regisseert Van Hove Wagners 'Ring des Nibelungen' bij de Vlaamse opera. Nee, een operaregie van Gerardjan Rijnders heeft hij nog nooit gezien.

'Iolanta' in de regie van Ivo van Hove is nog te zien tot 30 januari in het Muziektheater, Amsterdam. www.dno.nl

***

Gerardjan Rijnders:

'Toneel regisseren is jongleren met vier ballen, bij opera moet je er vijf in de lucht houden.' Zo karakteriseert Gerardjan Rijnders, Van Hove's voorganger bij Toneelgroep Amsterdam, het verschil tussen theater en opera. Rijnders raakte al lang geleden in de ban van opera. Hij was zelfs bijna operaregisseur in plaats van theaterregisseur geworden.

Toen in 1969 de regie-opleiding in democratiseringsdiscussies ontaardde, ging Rijnders figureren bij de opera (hij herinnert zich een 'Tosca' met Gré Brouwenstijn in de hoofdrol) en werd hij regie-assistent bij De Nederlandse Opera Stichting. ,,Ik koos ervoor toch de regie-opleiding af te maken, maar ik heb altijd veel naar opera gekeken en dan gefantaseerd over hoe ik het zou regisseren.'

Het duurde even voor hij daar de kans voor kreeg. Een opera-project bij TGA liep stuk, omdat 'de muziek niet om aan te horen was'. Toen hij Peter Schats opera 'Symposion' zou doen, liep dat uit op ruzie. De 'Turandot' die hij bij de Nationale Reisopera zou doen, ging niet door vanwege financiële problemen. Maar zaterdag gaat bij hetzelfde gezelschap 'Der Prinz von Homburg' van de Duitse componist Hans Werner Henze in première. In een regie van Gerardjan Rijnders. Het is zijn tweede regie, na 'Antigona' van Tommaso Traetta.

Opera daagt de theaterregisseur uit op de toppen van zijn kunnen te werken, zegt Rijnders. Net als Van Hove vindt hij de beperking die de muziek hem oplegt, aantrekkelijk. ,,Net zo goed als ik ingewikkelde toneelstukken leuker vind, omdat ik dan allerlei oplossingen moet zoeken. Een well-made play regisseert zichzelf.'

Net als Van Hove voelde Rijnders zich in eerste instantie door de tekst aangetrokken. ,,Ik heb iets met Heinrich von Kleist, op wiens stuk het libretto van 'Der Prinz von Homburg' is gebaseerd. Zijn 'Penthesileia' heb ik meermalen gedaan op toneel. 'Der Prinz' is een ijzersterk verhaal met prachtige, maar soms erg vreemde zinnen. Typisch Kleist. De muziek van Henze is niet direct aansprekend, maar wel mooi.'

Toch moet die muziek diepgravend bestudeerd worden. Ook Rijnders bestudeerde een piano-uittreksel om het werk van de componist te analyseren. Eerst komt de tekst, dan de muziek, dan de dirigent en dan de regisseur, zegt Rijnders bescheiden. De muziek is net als de tekst een gegeven, waaraan hij zich moet aanpassen. ,,Henze schreef veel heftige muziek, vooral op momenten dat er niet gezongen wordt. Op een dvd van een oude regie zag ik dat de zangers dan heel hard gingen rennen. Volgens mij speelt het heftige zich in de hoofden van de zangers af. Op grond van de muziek heb ik besloten dat ze dan heel stil blijven staan.'

In deze opera zitten ook stukken zonder tekst, waarin een beeld bij de abstracte muziek gevonden moet worden. ,,Dat is een handicap van opera, die je in je voordeel moet weten om te buigen. Er zit een stukje in deze opera, waarin de Kurfürst de arm van zijn vrouw vraagt. Dan lopen ze een tijdje op de muziek rond en zegt zij opeens 'vaarwel'. Dat is zo'n typisch nietszeggend operaloopje. Daar moet je wat op vinden. Dat zijn de leuke dingen voor een regisseur.'

Omdat een opera in veel minder tijd in elkaar wordt gezet, moet er met zangers efficiënter worden gewerkt dan met acteurs. Rijnders: ,,De zangers kennen hun rol al helemaal. Dat zou ik met acteurs ook wel willen. Desondanks begon ik met de dramaturge de hele tekst voor te lezen aan de cast, heel ongebruikelijk vond men. Maar daardoor laat je ze focussen op het hele verhaal en niet alleen op hun rol. Wat gebeurt er eigenlijk, waar staan al die mensen voor: je brengt het dramaturgische exposé. Bij toneel doe ik dat altijd.'

Zangers zijn tegenwoordig ook heel behoorlijke acteurs, vindt Rijnders. ,,In deze cast zitten zelfs een paar natuurtalenten. Over de hele wereld is er veel veranderd. Het is niet meer zo als in de tijd van Gré Brouwenstijn. Die had één Tosca-jurk, die ze in elke Tosca-productie droeg, ongeacht de regie. Operazangers hebben wel de neiging te veel te acteren. Acteurs trouwens ook. Een goede regisseur houdt ze tegen. Ik zeg altijd: jullie hebben de muziek al. Dat is genoeg.'

Bij deze zangers stuitte Rijnders toch op een grens. De opera eindigt in de regen. Een zangeres wilde daar niet in staan. Rijnders: ,,Ze zei: 'dan word ik nat en verkouden.' Dan ga ik niet eisen dat het toch moet. Hun stem gaat voor.'

Opera laat Rijnders voorlopig niet los. Hij gaat 'Thyeste' van Jan van Vlijmen doen en daarna mag hij een libretto zoeken voor een nog te componeren opera voor de Nationale Reisopera. ,,Penthiseleia zou ik wel willen doen. Ik heb al een oplossing bedacht voor de lange monoloog die daar in zit. Daarmee is het grootste probleem opgelost.'

'Iolanta' van Van Hove heeft hij nog niet gezien. ,,Ik heb een kaartje voor de laatste voorstelling.'

'Der Prinz von Homburg' in de regie van Gerardjan Rijnders gaat 24 januari in première in het Lucent Danstheater in Den Haag. Daarna tournee door het land. www.reisopera.nl.

'Antigona' in de regie van Rijnders speelt in maart in het Muziektheater in Amsterdam. www.het-muziektheater.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden