VIETNAMEES IN TIEN MINUTEN/TAALKUNDE

Dank aan drs. Truong Van Binh, RU Leiden.

LES 1 - RIJST

De woordenschat van een taal geeft vaak aan wat voor een volk belangrijk is - of was. Zo mag niemand uit het feit dat het Nederlands paarden, knollen, vossen, schimmels en nog veel meer soorten paarden onderscheidt, concluderen dat we nog een agrarische samenleving zijn. Maar dat het Vietnamees twintig woorden heeft voor 'rijst', geeft wel aan wat in dat land het hoofdvoedsel is. En dat er tientallen woorden zijn om iemand aan te spreken, heeft alles te maken met een confucianistische traditie, die deze mensen een groot ontzag heeft bijgebracht voor de familieband.

Zo zeg je 'jij' en 'u' in Vietnam:

ong - U, grootvader, zeer geachte heer

ba - U, grootmoeder, zeer geachte mevrouw

anh - U, oudere broer, mijnheer

chi - U, oudere zus, mevrouw

co - jij, tante, juffrouw

em - jij, jongere broer of zus

In het meervoud gebruik je dezelfde woorden, voorafgegaan door cac. In de derde persoon gebruik je voor 'hij', 'zij', 'die mijnheer' en 'die mevrouw' ook weer bovenstaand rijtje, maar dan gevolgd door ay. En in de derde persoon meervoud worden die twee middelen gecombineerd. Dus:

cac ong - U, zeer geachte heren

anh ay - hij, oudere broer, die mijnheer

cac em ay - zij, mijn jongere broers en zussen.

Voor een kleiner kind is er in de derde persoon enkelvoud (meervoud) nog (chung) no: het. In de tweede persoon is die vorm er niet. Dat impliceert dat je daar in Vietnam niet tegen praat, maar in de praktijk zal dat wel meevallen, anders werd er al lang geen Vietnamees meer gesproken.

LES 2 - ABC

Al die aanspreektitels schrijf je, gelukkig, in een variant van het Latijnse alfabet. De basis ervoor werd al in 1651 gelegd door de Franse Jezuiet Alexandre de Rhodes, maar pas toen Vietnam door de Fransen in bezit was genomen werd dit Quoc Ngu, de 'nationale taal', een serieuze bedreiging voor het tot dan toe gebruikelijke Chinese schrift. Na verloop van tijd kozen ook de nationalisten voor dit systeem, dat voor de Vietnamezen het lezen en schrijven veel eenvoudiger maakt.

De letters worden ongeveer uitgesproken zoals in het Nederlands. Veelal klinkt het Vietnamees wat zachter, wat 'dunner' dan het Nederlands, denk bij voorbeeld aan de tongval van de voormalige Molukse president Manusama. Van de klinkers klinkt de 'a' soms als het 'uuh' van de VVD-er Rudolf de Korte als hij iets niet durft te zeggen, de 'e' soms als 'ei' in de mond van een Hagenees. Welke het is wordt aangegeven met accenten of haaltjes aan de letters, die in een Nederlandse krant soms lastig weer te geven zijn.

Bij de medeklinkers zijn de belangrijkste verschillen:

c - altijd als de 'k' in kat

ch - als 'tsj'

d - als 'd' als er een streepje door staat, anders als de 'z' in zee)

g - zacht als in Fries, Frans en Engels

kh - zachte 'g' als in Vlaams

nh - als de middenklank in canyon

s - als 'sj'

th - als in het Engelse thick

v - meer als 'w'

x - als onze 's'

LES 3 - C'EST LE TON

Gewapend met voornaamwoorden en spelling waag je je als argeloze toerist misschien al gauw aan een chao ong (of natuurlijk ba, anh, chi, co of em!): 'Hallo'. Met daarna als standaardvraag aan iemand die stilstaat: Anh dang lam gi do? (U-bent aan-het doen wat daar?) en aan iemand die beweegt: Anh dang di dau do? (U-bent aan-het gaan waarheen daar?)

Maar dat zou nog wel eens tot onbegrijpende blikken of tot gegrinnik kunnen leiden. Want het Vietnamees is een toontaal, waarin aan de meeste woorden een korte melodie hangt die bepalend is voor de betekenis. Er zijn zes tonen, en afhankelijk van de toon betekent een kort woordje als ma 'moeder' of 'spook' of 'welk' of 'graf' of 'paard' of 'rijstplantje'. Overbodig te zeggen dat de woordspeling in Vietnam een bloeiend bestaan leidt.

Toontalen zijn er meer in Oost- en Zuidoost-Azie: het Mandarijn heeft vier tonen, de Kantonese variant van het Chinees zelfs negen en ook de talen van Thailand en Laos hebben tonen.

Met welke taal het Vietnamees het meest verwant is, weten de taalkundigen niet. Maar het Tibetaans, de in India gesproken talen en het Japans hebben die tonen evenmin als de Europese talen. Al die talen klinken voor de Vietnamees daardoor eentonig en saai. Voor het Duits hebben ze een apart oordeel: mensen die ruzie hebben 'spreken Duits': niet alleen toonloos, maar ook nog eens hard. Lach er maar niet om, het verschil met het Nederlands horen ze niet eens.

Toch kun je met enige moeite ook in het Nederlands tonen ontdekken die, anders dan klemtonen meestal doen, de betekenis van een woord veranderen. Een poging tot parallel: ..

(vrij hoog constant) - 'ja'

Stijgende toon: Ja???

(van hoog naar hoger) - 'echt?' ..

(van laag naar lager) - 'dat zou kunnen' .. ..' ..

(sterk dalend, dan iets stijgend) - 'maak mij wat wijs'

Hoog gebroken: Ja-ah

(hoger na afsluiten keel) - (Alleen bekend uit de mond van Kees van Kooten als professor Akkermans:) 'Ik ben genoemd.'

Bovenstaand rijtje is in Vietnam natuurlijk niet bruikbaar, op de eerste regel na. Ya, zonder toon, is een veel gebruikt woordje als inleiding op wat iemand zal gaan zeggen. Het betekent dan gewoon 'ja'. Maar soms 'nee'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden