Vietnam waterproof maken

Er wonen 17 miljoen mensen in de Mekongdelta, het economisch hart van Vietnam. De delta is het domein van rijstboeren, vissers én veel industrie. Hoe moet dat verder nu de zeespiegel stijgt? Vietnam denkt er over na en Nederland helpt daarbij.

'Kijk, dit soort gammele dijkconstructies zie je vaak langs de kust van Vietnam." Michel Tonneijck wijst een foto aan van een lage betonnen muur waarin een groot gat is geslagen. Vlak achter de losliggende brokken beton waaruit de stalen bewapening steekt, loert het zeewater.

De aanblik gaat dijkenbouwer Michel Tonneijck aan het hart. "Je hebt bij de aanleg van dijken meestal te maken met een zachte ondergrond. Op den duur sijpelt het water dan toch onder het beton door en verzakt de constructie." Een constructie van opgehoogde klei, of van klei in combinatie met grote natuurstenen is beter. "Dat klinkt in de loop der jaren in en wordt daarmee alleen maar steviger."

Tonneijck bouwde zowel in Nederland als in Vietnam dijken en andere waterwerken. Jarenlang werkte hij bij Rijkswaterstaat. Ook geeft hij college op de Delftse universiteit. Drie jaar gaf hij les op de universiteit van Hanoi.

Inmiddels werkt hij vier jaar bij ingenieursbureau DHV op de afdeling kusten en rivieren. Tonneijck is projectleider dijken van het consortium van Nederlandse bedrijven en onderzoeksinstituten dat de Vietnamese regering het komende jaar adviseert bij het opstellen van een deltaplan voor de Mekongregio.

Adviseert, want Vietnam dat net als Nederland al eeuwenlang strijd tegen het water voert, heeft zelf ook verstand van waterbeheer. "Vietnam is echt een waterbouwland. Het zit in de mensen en de structuur ingebakken. Dat is voor waterbouwers zoals ik, een van de charmes van het land", zegt Tonneijck. "Dat de kust- en rivierbewaking nog niet overal op orde is, heeft te maken met de oorlog en met de economische achterstand die Vietnam nog moet inhalen."

Daar is de Socialistische Volksrepubliek hard mee bezig. Sinds 1986 stelt het land zich meer open voor de wereldeconomie. Met succes, want inmiddels is het de tweede rijst- exporteur ter wereld. Ook visvangst en viskweek zijn belangrijke bronnen van inkomsten voor veel Vietnamezen. Het water en het vruchtbare slib van de Mekong en de Rode Rivier zijn voor de rijstboeren en vissers die in de delta's wonen van levensbelang.

Tonneijck: "Als je met een bootje de delta op gaat, kun je dat goed zien. Urenlang kun je over kreken en kanalen varen, langs rijstplantages, visserijen en drijvende groentemarkten. Je ziet er huisjes op de dijk, paalwoningen en drijvende huizen met daaronder kooien waarin vis wordt gekweekt."

De economische groei van Vietnam en het aantrekken van buitenlandse investeerders zijn volgens de ingenieur grotere drijfveren om een deltaplan op te stellen dan de klimaatverandering. "Nu is het nog zo dat als er ergens een dijkdoorbraak is, mensen hun hele hebben en houwen op de fiets zetten en even drie kilometer verderop fietsen. Maar als de welvaart van de Vietnamezen blijft toenemen, krijgen mensen meer te verliezen en neemt de noodzaak om schade te voorkomen toe."

Datzelfde geldt volgens hem voor Nederland. "Omdat de economische belangen groot zijn, heeft Nederland een hoog beschermingsniveau. De Nederlandse welvaart is deels te danken aan de dammen en dijken." Het vertrouwen dat je veilig zit, is een groot goed. Niet alleen voor boeren en ondernemers, maar ook voor buitenlandse investeerders. Tonneijck: "Jarenlang heeft op Schiphol een paal gestaan met daarop de tekst 'U bevindt zich op viereneenhalve meter onder zeeniveau'. Leuk voor de toeristen, dacht men. Maar om buitenlandse investeerders niet te veel af te schrikken, is die paal op een gegeven moment weggehaald."

Dat economische belangen een grote rol spelen, neemt niet weg dat klimaatverandering de Vietnamese waterbeheerders de komende honderd jaar veel werk bezorgt. Tonneijck laat een kaartje zien van de Mekongdelta waar de hoogtes van het land ten opzichte van de zeespiegel op staan aangegeven. Die zijn verontrustend laag.

Chau Doc, een stadje op ruim 300 kilometer uit de kust, ligt 1,45 meter boven zeeniveau. "Dit hele gebied", hij wijst ongeveer een derde van de delta aan, "komt onder water te staan bij een zeespiegelstijging van een halve meter tot een meter. De kans op overstromingen zal toenemen. Daarbij komt nog dat landbouwgronden dan dreigen te verzilten."

Tegelijkertijd krijgt het land te maken met zware regenval en tijdelijke droogtes. Tonneijck: "Rijst heeft veel water nodig. Om zeker te zijn van drie oogsten per jaar, bouwen de boeren dijken langs de Mekong, zodat ze de irrigatie van de rijstvelden kunnen beheersen.

"Maar elke dijk snoept weer een stukje af van het gebied waar de Mekong in de regentijd kan overstromen. Dat zal elders hogere waterstanden geven. Daar kennen wij in Nederland ook voorbeelden van. Toen de Betuwe in de zeventiende eeuw helemaal ingedijkt was, veroorzaakte dat hogere waterstanden in de Waal en meer overstromingen."

Het voorbeeld van de rijstboeren geeft aan dat in het dichtbevolkte gebied - alleen al in de Mekongdelta wonen 17 miljoen mensen - om de beschikbare ruimte geconcurreerd moet worden. Naast de landbouw rukken ook de steden en de industrie op. Over hoe de belangen tussen die drie sectoren afgewogen moeten worden, gaat het Nederlandse consortium meedenken.

Dat Nederlandse waterexperts Vietnam bijstaan, betekent niet dat de ingenieurs achter hun tekentafel gaan zitten en uiteindelijk op de proppen komen met een kaart met allemaal vlaggetjes waarop nieuwe bouwprojecten staan. "Waterbeheer gaat niet alleen over het aanleggen van dijken en dammen, maar ook over hoe je zo goed mogelijk rekening houdt met alle functies die een gebied heeft, zoals wonen, landbouw, industrie en natuur. Nederland heeft daar veel ervaring mee en kan Vietnam daarin bijstaan."

"Voordat je dat kunt doen, moet je een idee hebben over hoe je er als land over honderd jaar voor staat. Wij helpen Vietnam met het opstellen van scenario's daarvoor. Aan de hand daarvan kun je kijken welke maatregelen nodig zijn.

"Als Vietnam er voor kiest om een grote landbouwnatie te blijven, moeten ze experimenteren met zoutbestendige gewassen en moeten rijsttelers de ruimte krijgen. Ook moeten er sluizen komen die het zoute van het zoete water scheiden."

Bestuurlijke overeenstemming wordt de grootste uitdaging voor effectief waterbeheer in Vietnam, voorziet Tonneijck. "De Mekong alleen al stroomt door dertien provincies. Het gaat nog een kluif worden om alle neuzen één kant op te krijgen en misschien moet je al die provincies samenbrengen in één provincie. Daarnaast werken de twee ministeries die over waterbeheer gaan, Landbouw en Natuurlijke bronnen en milieu, amper met elkaar samen."

Je kunt je als Nederlander niet zomaar met de bestuurlijke verkokering in Vietnam bemoeien. Daarom is het volgens Tonneijck belangrijk dat Cees Veerman is aangetrokken als adviseur van de Vietnamese regering.

"Veerman heeft als oud-minister en oud-voorzitter van de Nederlandse Deltacommissie gezag en ervaring met het van de grond krijgen van gemeenschappelijke besluiten. Hopelijk weet hij de Vietnamezen zover te krijgen dat ze over bestuurlijke drempels heen stappen."

Dat Nederland een internationale reputatie heeft op het gebied van waterbeheer vergroot dat gezag. Hoewel Vietnam en Nederland van elkaar verschillen, zijn er Nederlandse voorbeelden van de strijd tegen het water waar het Zuidoost-Aziatische land iets aan kan hebben.

"Om het water van de Maas nieuwe uitgangen naar zee te geven, heeft Nederland eind negentiende eeuw de Nieuwe Waterweg en begin twintigste eeuw de Bergsche Maas aangelegd. Zo'n ventiel kun je ook in de Mekong aanleggen. Daarmee kun je een deel van het rivierwater in de regentijd afvoeren naar de Golf van Thailand."

Het is een van de vele opties die in een deltaplan voor Vietnam kunnen staan. De uiteindelijke knoop daarover hakt de Vietnamese regering door.

Tonneijck verwacht dat burgers en maatschappelijke organisaties daarbij de kans krijgen hun stem te laten horen. "In de aanloop naar dit plan zijn er in het land al verschillende inspraaksessies gehouden. Uit het hele land kwamen daar vertegenwoordigers van belangengroeperingen op af."

Waterbeheer wordt in Vietnam dan ook als een gedeelde verantwoordelijkheid gezien. Tonneijck: "In 2005 raasde orkaan Damrey over Vietnam. Onderweg naar een van de plekken waar de zeedijk door de orkaan was doorgebroken, kwam ik honderden geparkeerde fietsen tegen. Iets verderop waren duizenden mensen bezig met het vullen en doorgeven van zandzakken om de zeedijk, die over een lengte van 800 meter gebroken was, te herstellen.

"Dergelijke beelden van de gezamenlijke strijd tegen het water kennen wij alleen nog van de aanleg van de Zuiderzeewerken en na de Watersnoodramp van 1953. Koude rillingen kreeg ik ervan."

Negenkoppige draak
De Mekong ontspringt in China op het Plateau van Tibet en is met zijn lengte van 4909 kilometer een van de belangrijkste rivieren van Azië. De rivier stroomt door Burma, Laos, Thailand en Cambodja, en komt in twee armen Vietnam binnen. Uiteindelijk splitst de rivier zich in negen takken die in de Zuid-Chinese zee uitmonden. Hieraan dankt de rivier zijn bijnaam de negenkoppige draak. De waterstanden wisselen. Elk jaar komt er een hoogwater voor waarbij 42.000 kubieke meter water per seconde wordt afgevoerd. Grote stukken van de delta staan dan onder water. Ter vergelijking: de maximum afvoer van de Rijn bedroeg in de hoogwaterjaren 1926 en 1995 circa 12.000 m³/per seconde.

Nederland en Vietnam: waterpartners
Vietnam en Nederland werken al langer samen op het gebied van waterbeheer. In 2010 sloot oud-premier Jan Peter Balkenende met zijn Vietnamese collega Nguyen Tan Dung hiervoor zelfs een strategisch partnerschap. Daarbij werden Cees Veerman, oud-voorzitter van de Nederlandse Tweede Deltacommissie en andere oud-leden van die commissie benoemd tot speciale adviseur van de Vietnamese regering.

Om die functie onafhankelijk uit te kunnen voeren, stapte Veerman onlangs op als commissaris van ingenieursbureau DHV. DHV maakt deel uit van het consortium van Nederlandse bedrijven en onderzoeksinstellingen dat de Vietnamezen gaat adviseren bij het opstellen van een deltaplan voor de Mekongdelta. De overige partijen zijn Royal Haskoning, Wageningen Universiteit, Deltares, Rebel en Unesco-IHE.

De Nederlandse kant van het project, goed voor zo'n 750.000 euro, wordt gefinancierd door het programma Partners voor Water, uitgevoerd door Agentschap NL. De Vietnamese commissie die het deltaplan gaat opstellen, wordt door de Vietnamezen zelf betaald. Het is niet zo dat de Nederlandse ingenieursbedrijven uit het consortium automatisch in aanmerking komen voor bouwprojecten die in het Vietnamese deltaplan komen te staan. Daarvoor zullen internationale aanbestedingen worden uitgeschreven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden