Vier vragen na een weekend vol hoogspanning

'Belgische geheim agenten zijn geen Kuifje-karikaturen'

Is kritiek op het optreden van de Belgische diensten terecht?

In januari nog de hemel in geprezen, na 'Parijs' verguisd. De Belgische veiligheidsdiensten werden internationaal geloofd, nadat zij in Verviers een gruwelijk plan voor de onthoofding van een politieman wisten te verijdelen. Nu al dagen jacht wordt gemaakt op Belgische medeplichtigen van de aanslag in Parijs en Brussel bukt onder terreurdreiging, is de stemming omgeslagen.

De - meest buitenlandse - kritiek op de Belgische Staatsveiligheid, zoals de Dienst voor de Veiligheid van de Staat kortweg wordt genoemd, is niet mals. Het voormalige hoofd van de Franse inlichtingendienst Alain Chouet noemde het werk van de Belgen vorige week meermaals 'ondermaats'. Onder zware diplomatieke druk moest de huidige directeur Jean-François Mouchel daarna zijn excuses aan de Belgische veiligheidsbaas Jaak Raes aanbieden.

Het Duitse blad Der Spiegel noemt 'het falen van België een gevaar voor heel Europa'. De Groene Amsterdammer drukte een spotprent af waarin Brusselse veiligheidsagenten worden uitgebeeld als de eeneiige tweeling Jansen en Janssen, de immer stuntelende detectives uit de Kuifjestrips.

Is de harde kritiek op de 'Belgische AIVD' terecht?

"Laat ik voorop stellen dat Staatsveiligheid tijdig het probleem van de Syriëstrijders heeft erkend en als eerste in Europa al in 2012 heeft ingezet op dit probleem", stelt onderzoeksjournalist voor MO* Magazine Kristof Clerix, auteur van twee boeken over inlichtingendiensten. Enkele tientallen Belgische geradicaliseerde moslimjongeren behoorden tot de eerste lichting Syriëgangers.

"Maar het fenomeen is daarna enorm in omvang toegenomen. Er zitten nu minstens 250 Belgen in Syrië, 75 zijn er omgekomen. Toen kwam er het nieuwe probleem van de terugkeerders bij: intussen minstens 125 Belgen.

"Inmiddels is er een lijst met zo'n 800 namen van personen die als potentieel risico worden beschouwd of daadwerkelijk naar Syrië zijn vertrokken.

"Dat is met de middelen die de antiterreurdiensten ter beschikking hebben een zware opgave. Het is heuglijk dat de regering donderdag heeft aangekondigd 400 miljoen euro extra voor personeel en materiaal uit te trekken", aldus Clerix. "Maar terugblikkend heeft de Belgische politiek de inlichtingendiensten eigenlijk verwaarloosd."

Hoe werken de antiterreurdiensten in België? Staatsveiligheid is een federale, dus nationale zaak. De dienst valt onder het ministerie van justitie. Er werken 600 mensen, onder wie spionnen en infiltranten.

Lars Bové, justitiespecialist van zakenkrant De Tijd, publiceerde er in april het boek 'De geheimen van de Staatsveiligheid' over. Hij noemt het 'een schimmige overheidsdienst'. Anders dan de Nederlandse AIVD hoeft Staatsveiligheid zich niet in een jaarverslag te verantwoorden. "Maar het 'Jansen en Janssen'-beeld is een karikatuur", zegt hij.

Naast de burgerlijke dienst is er een militaire tak, de Algemene Dienst Inlichting en Veiligheid (ADIV). Beide diensten worden aangestuurd door de Nationale Veiligheidsraad waar de premier en verschillende ministers zitting in hebben.

De federale politie heeft een antiterreureenheid van circa 230 specialisten die zich bezig houden met zaken als undercoveroperaties en technische opsporingen. Ze hebben ook scherpschutters en zes explosievenopsporingshonden in dienst.

Is de Belgische aanpak om Brussel stil te leggen de juiste?

Bové: "Natuurlijk is 'Parijs' een nederlaag. De betrokkenen waren bekend, maar de diensten hebben de verbanden niet kunnen achterhalen. Dat betekent niet dat ze niet functioneren. Na de succesvolle operatie in Verviers mocht topman Raes bij zijn Duitse collega's komen vertellen hoe ze het gelapt hadden.

"Of de inlichtingendiensten in de fout zijn gegaan, kan alleen het 'Comité I' bepalen. Dat heeft de bevoegdheid om alle documenten en dossiers in te zien, en betrokken personeel te ondervragen", vindt Clerix.

Het Comité I is de toezichthouder van de inlichtingendiensten en heeft net van het federaal parlement instructie gekregen om een onderzoek in te stellen naar het functioneren van de Staatsveiligheid. "Volgens mij is het enige goede antwoord op deze crisis dat de Europese inlichtingendiensten beter samenwerken."

Welke daders worden nog gezocht?

Niet alleen terreurverdachte Salah Abdeslam, maar 'meerdere betrokkenen' bij de terreuraanslagen in Parijs verblijven mogelijk in België. Dat zei de Belgische minister van binnenlandse zaken Jan Jambon gisteren. De autoriteiten gaan ervanuit dat Abdeslam, die vrijdag 13 november zou hebben deelgenomen aan de aanslag op een Parijs' terras, de volgende ochtend is teruggekeerd in België. Abdeslam droeg tijdens de rit terug naar België mogelijk een bomgordel. Dat heeft de advocate van de bestuurder van de auto gezegd. Volgens de advocate van de 21-jarige Hazma Attou was Abdeslam nerveus tijdens de terugrit. Hij droeg een 'dikke jas, mogelijk een bomgordel', liet haar advocate weten. Brahim Abdeslam, de oudere broer van Salah, blies zich tijdens de golf aanslagen op. Hun broer Mohamed riep Salah zondag op zich over te geven. Hij ziet Salah liever 'in de cel dan op het kerkhof', zei hij. Als hij wordt gevonden zou het gevaar echter niet geweken zijn, want 'helaas is de dreiging breder dan deze ene persoon', zei Jambon. De burgemeester van de Brusselse deelgemeente Schaerbeek sprak zondag van "twee terroristen in de regio Brussel die erg gevaarlijke daden zouden kunnen begaan". Wie er naast Salah Abdeslam voortvluchtig zou zijn, liet hij in het midden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden