Vier mannen en hun coalitieoverleg

kabinet-Rutte | Deze week eindigt het derde volle parlementaire jaar van het tweede kabinet van Mark Rutte. De samenwerking in de coalitie is hecht. Het verbond wordt gedragen door vier mensen: Rutte zelf, Asscher, Samsom en Zijlstra.

Niemand gaf een cent voor de samenwerking tussen VVD en PvdA. Twee tegenpolen dienden het hoofd te bieden aan een diepe economische crisis en, in de loop van de kabinetsperiode, een dalend vertrouwen in de samenleving. Gisteren eindigde het derde volle parlementaire jaar van het tweede kabinet Rutte. En ziedaar: het beleid van de coalitie begint vrucht af te werpen en VVD en PvdA werken in schijnbare rust door.

Wat is de reden van het succes? Het kabinet sluit handig akkoorden met oppositiepartijen en maatschappelijke organisaties. Maar een nog belangrijkere factor is het verbond tussen de grote vier, Mark Rutte, Lodewijk Asscher, Diederik Samsom en Halbe Zijlstra. Hun karakters, werkwijze en ambities sluiten op elkaar aan.

Mark Rutte en Diederik Samsom hebben ieder hun eigen trauma. Het eerste kabinet dat de VVD'er Mark Rutte mocht leiden, met het CDA en gedoogsteun van Geert Wilders, bleek een machteloos vehikel en strandde snel. PvdA-leider Diederik Samsom heeft nare herinneringen aan de drie jaar daarvoor toen in het kabinet van CDA, PvdA en ChristenUnie de eerste twee partijen elkaar geen ruimte gunden en ruzies breeduit naar buiten kwamen. Het moest anders, zoveel was beiden duidelijk na de verkiezingen in 2012: minder achterklap, geen angst voor het compromis en de rit van vierenhalf jaar uitzitten.

Trouw sprak met een aantal betrokkenen die alleen anoniem willen vertellen hoe de top van het kabinet opereert. Mensen dichtbij of in de top van de twee partijen. Zij zijn het erover eens dat deze nieuwe generatie politici het kabinet op de rails houdt door openheid; meningsverschillen en ergernis worden snel uitgepraat en men verrast elkaar niet met standpunten in Kamerdebatten en uitlatingen in de media. Inmiddels is het begrip over en weer enorm gegroeid. Zozeer zelfs, aldus een VVD'er, dat het ook in zijn kring wordt betreurd dat vooral de PvdA voor drie jaar regeringsverantwoordelijkheid door de kiezer lijkt te worden afgestraft.

De sociaal-democraten staan in de peilingen op ongeveer twaalf zetels. "We hebben best wel een beetje medelijden met ze", zegt de betrokkene uit de VVD zonder een zweem van leedvermaak.

Bij de VVD zijn de rollen tussen kabinet en fractievoorzitter duidelijk, bij de PvdA minder. Al moet dat onmiddellijk gerelativeerd worden. Vier jaar lang alleen maar een rol spelen lukt niemand in de politiek. Toch hangt VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra vaak vervaarlijk buitenboord aan de rechterkant van de boot en komt hij keihard op voor het liberale belang. Rutte is vaak de vredestichter, de pragmaticus, naarstig op zoek naar een oplossing. Bij de PvdA is de taakverdeling vaag. In PvdA-kring wordt Samsom gezien als de man die de ramen uit de sponningen slaat. De VVD noemt eerder vicepremier Lodewijk Asscher als een taaie linkse onderhandelaar.

Dat bij de PvdA de rolverdeling lastig ligt, komt voort uit het feit dat Diederik Samsom zich sterk heeft gecommitteerd, hij stond met de premier aan de wieg van het kabinet. Hij zou zich als fractievoorzitter in de Tweede Kamer onafhankelijker kunnen opstellen, maar dat gaat hem moeilijk af. De coalitie is zijn kindje. Asscher maakt deel uit van het kabinet, als vicepremier zelfs, en lijkt meer bestuurder dan politicus. Maar in zijn opvattingen is hij rechtlijnig en moeilijk om te praten zodat Samsom hem soms moet manen toch maar water bij de wijn te doen.

De vier mannen ontmoeten elkaar iedere maandagochtend om half elf op het ministerie van sociale zaken, Asschers werkadres. Hij en Samsom zijn met de auto. Rutte loopt ernaartoe vanaf zijn Torentje. Zijlstra komt vaak op de fiets.

Evenwicht

Rutte en Samsom bedachten na de formatie dat het wekelijks beraad maar niet op het Torentje moest plaatsvinden: dat zou goed zijn voor het evenwicht in de coalitie. En had Rutte als Kamerlid niet ooit iets lelijks over het voorkoken van beslissingen op het Torentje geroepen? Er diende torentjesoverleg te komen, maar dan maar niet op het Torentje zelf.

De PvdA'ers Samsom en Asscher hebben vooroverleg. Zij beginnen een uur eerder op de kamer van de minister van sociale zaken. Op dinsdag zien de premier en de vicepremier elkaar weer; zij lunchen op het Torentje. Die dag eten ook Samsom en Zijlstra een boterham, dan op de kamer van de een en een week later bij de ander.

De twee overleggen zijn uniek en hebben het vertrouwen over en weer een enorme impuls gegeven. Meestal is er niemand bij, alleen de vier toplieden van de coalitie. Alles kan er aan de orde komen. Ontwikkelingen in binnen- en buitenland en wat het kabinet daarmee moet. Of meningsverschillen tussen de woordvoerders van de twee coalitiepartijen over een bepaald onderwerp. Al is dat laatste, zo wordt verzekerd, uitzondering. Vice-fractievoorzitters hebben hun werk slecht gedaan als dergelijke verschillen van mening maandag op sociale zaken besproken moeten worden.

Alhoewel Rutte bekendstaat om zijn handigheid in het smeden van een compromis, verliest hij soms zijn geduld. Zijn omgeving legt die drift uit als ambitie: we moeten dit tot een goed einde brengen. Hij sommeert dan een van de gesprekspartners mee te lopen naar een aangrenzende kamer om hem daar even onder vier ogen te vragen coulance te betrachten. Als hij uit zijn slof schiet, biedt hij snel daarna zijn excuus aan. "Ik heb geen vriendin. Ik moet mij even afreageren", grapt hij dan.

Agenda's voor deze onder-onsjes zijn er niet. Het gaat steeds over de politieke actualiteit. Zijn er problemen, moeten er plooien glad worden gestreken, zijn er knopen om door te hakken? Ergernis is er niet vaak. Ze lachen om elkaars eigenaardigheden. Zo is Rutte een man van het snelle handelen, soms te snel. Hij heeft geen opschrijfboekje, maar delegeert een idee dat bij hem op komt aan een medewerker: zoek dat eens uit.

Asscher vertelde in het televisieprogramma 'College Tour' hoe de premier in de actie-stand schiet als zij samen lunchen. "Dan zeg ik: 'Ben jij ook niet een beetje bezorgd over hoe het gaat met Stef en de huren?' Mark pakt onmiddellijk zijn Nokia en zegt: 'Weet je, we bellen hem even. Zeg, Stef, hier Mark.' Dan tegen mij: 'Lodewijk, wat is het probleem eigenlijk?' Ja, dat wilde ik net met jou bespreken. 'Zeg, Stef, bel anders Lodewijk even over die huren.'"

Rutte stond met Samsom aan de basis van het kabinet en met Asscher is hij gedurende de rit goede maatjes geworden. Ze zaten niet voor niets op dezelfde Haagse basisschool en staan op dezelfde manier in het leven. Dat Asscher, tegen het advies in van zijn ambtelijke top, besloot om schoonmakers van het ministerie weer in dienst te nemen, spreekt de premier aan. Iedereen hoort erbij, dat is het signaal. Rutte maakt ook graag een praatje, op straat, met jan en alleman. 'De waarde van werk', optreden tegen schijnconstructies en te lage lonen, dat ziet Asscher als zijn opdracht. Rutte hield een fel pleidooi tegen egoïsme, de Dikke Ik-mentaliteit. Ook daar ontmoeten de opvattingen van de premier en de vicepremier elkaar.

Als Kamerleden ongezouten kritiek leveren op een minister van een andere kleur corrigeren Samsom en Zijlstra. Zo verloor het VVD-Kamerlid Anne Mulder het woordvoerderschap sociale zaken nadat hij in een vraaggesprek met De Telegraaf minister Lodewijk Asscher een onvoldoende gaf. Asscher, minister van sociale zaken, werd uiteraard door journalisten ondervraagd over dit rapportcijfer. Hij antwoordde dat Zijlstra er in het maandagochtendoverleg zelf over begon en op een andere beoordeling uitkwam.

Samsom wees een PvdA'er terecht die Melanie Schultz (VVD, infrastructuur en milieu) te hard aanviel en pakte de telefoon om de kwestie bij de minister recht te zetten.

Pootje lichten

Hoe anders was dat in het volledig mislukte vierde kabinet-Balkenende, toen CDA en PvdA, bijeengehouden door de ChristenUnie, gedwongen waren met elkaar samen te werken. Toen kregen bevriende Kamerleden soms vanuit het kabinet de opdracht ministers van de tegenpartij pootje te lichten. De BPO's, het overleg tussen fractietop en bewindslieden van CDA en PvdA op de donderdagavond voor een ministerraad, waren bedoeld om nauwgezet per agendapunt van de raad de strategie door te nemen. Wantrouwen dreef die coalitie. De PvdA leerde ervan en concludeerde: dit nooit weer.

Het inlevingsvermogen van de top, zegt een betrokkene, houdt dit kabinet overeind. Dat uit zich in praktische zaken: Asscher vergadert niet voor half tien in de ochtend, hij brengt eerst zijn kinderen naar school. Het komt ook naar voren bij beleid: er is begrip. Eigenlijk begon dat al bij de formatie, bij het veel besproken uitruilen. De VVD koos 'de begroting op orde' als het belangrijkste thema. De PvdA trok 'inkomensbeleid' naar zich toe. De VVD had later natuurlijk wel spijt van die verdeling, maar een omgekeerde inrichting was voor de PvdA onbespreekbaar geweest.

Echt uitgeruild werd er overigens niet. Uitruilen zou beteken dat een partij een punt accepteert, dat normaliter altijd zou worden verworpen. Er werden gewoon compromissen gesloten. De VVD moest inperking van de aftrek van hypotheekrente slikken, voor de PvdA was de verhoging van de huren een zware dobber. "Er werd wel meegedacht, we gingen op elkaars helft zitten", zegt een PvdA'er.

Jeroen Dijsselbloem, onderhandelaar aan de zijde van Samsom, vond op een gegeven moment dat er wel heel veel werd weggegeven. 'Denk je dat wij ons dit kunnen permitteren?', vroeg hij aan Samsom. 'Hoe populair denk jij dat wij zijn? Over een jaar staan wij allebei op 15 zetels in plaats van 40 (VVD) en 38 (PvdA).' "De voorspelling van Jeroen klopte redelijk, als je nu het gemiddelde neemt van beide partijen in de peilingen. Maar we hebben het gedaan, omdat de crisis ons dwong", aldus deze PvdA-politicus.

Te loyaal

Voor de sfeer tussen de coalitiepartijen was belangrijk, zo niet bepalend, dat Rutte en Samsom elkaar na de verkiezingen onmiddellijk vonden. Zij zaten een dag na het stemmen aan tafel, in het Haagse appartement van Loek Hermans, VVD-fractievoorzitter in de Eerste Kamer. Daar werd al een aantal afspraken gemaakt.

Rutte wilde Samsom als vicepremier. Samsom weigerde en schoof Asscher naar voren. Volgens critici was PvdA-leider de afgelopen jaren te loyaal aan het kabinet, vertolkt hij te weinig de partij-lijn, volgens anderen is de betrokkenheid van Samsom juist de basis voor de stabiliteit van het kabinet-Rutte.

Is het kabinet van Mark Rutte en Lodewijk Asscher dan nooit in gevaar geweest? Eén keer, luidt het antwoord. Niet bij de kwestie over de vrije artsenkeuze toen PvdA-senatoren tegen een voorstel van minister Edith Schippers (VVD, volksgezondheid) stemden. Ook niet na de commotie over het onvindbare bonnetje op het ministerie van veiligheid en justitie en het aftreden van Ivo Opstelten en Fred Teeven.

Bed, bad en brood was in april vorig jaar de affaire die het meeste gevaar opleverde. Een principiële kwestie over opvang van uitgeprocedeerde asielzoekers.

Daar bleek dat het uiteindelijk toch Mark Rutte en Diederik Samsom zijn die samen een list bedenken. Alweer aan de keukentafel, net als bij het begin van de coalitie in het appartement van Loek Hermans.

Dit keer op zaterdagochtend bij Samsom thuis.

Rutte's omgeving legt zijn drift uit als ambitie: we moeten dit tot een goed einde brengen

De weekagenda van Asscher, Rutte, Samsom en Zijlstra

Maandag, 9.30 uur Asscher en Samsom,

Ministerie van sociale zaken en werkgelegenheid

Maandag 10.30 uur Rutte, Samsom, Asscher en Zijlstra, ministerie van sociale zaken en werkgelegenheid

Dinsdag 13.00 uur, Rutte en Asscher,

Torentje

Dinsdag 14.00 uur, Samsom en Zijlstra, fractiekamer bij de PvdA of bij de VVD.

Donderdag ongeveer 18.00 uur, VVD-bewindspersonenoverleg, Rutte, andere VVD-ministers plus Zijlstra en partijvoorzitter Henry Keizer,

Torentje

Donderdag, ongeveer 18.00 uur, PvdA-bewindspersonenoverleg, Asscher, andere PvdA-ministers plus Samsom en partijvoorzitter Hans Spekman, ministerie van sociale zaken en werkgelegenheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden