Review

Vier deugden voor de ambtenaar

Integriteitstrainingen voor ambtenaren bestaan al jaren, maar ze gaan altijd alleen over regels. De dvd ’Integriteit deugt’, en het boek ’Deugdethiek en integriteit’ gaan veel verder. Samen met het bijbehorende spel moeten ze de houding van de ambtenaar veranderen.

Ambtenaren kunnen baat hebben bij een integriteitscursus. Niet één die leert dat het aannemen van cadeaus boven de 25 euro taboe is, maar een die duidelijk maakt dat integriteit een deugd is die overheidsdienaren vanuit zichzelf willen nastreven.

Het Bureau Integriteitsbevordering Openbare Sector (BIOS) maakte daarom samen met ethiekexperts van de Radboud Universiteiten Nijmegen de dvd ’Integriteit deugt’, het boek ’Deugdethiek en integriteit’ en een bijbehorend spel. Integriteit wordt behandeld als een deugd, in de hoop dat de houding van ambtenaren zal veranderen.

„Integriteitstrainingen bestaan al jaren, maar ze gaan allemaal over regeltjes”, stelt Paul van Tongeren, hoogleraar Wijsgerige ethiek aan de Radboud Universiteit Nijmegen. „Als een buurt een feestje organiseert voor haar wijkagent en daarvoor taarten bestelt, moet die agent dan eerst de rekening opvragen, om te kijken of die wel onder de 25 euro blijft, omdat hij anders de kans loopt van omkoping beschuldigd te worden?”

De richtlijnen om fraude en andere ongewenste activiteiten te voorkomen zijn bij de overheid omschreven in gedragscodes. Op het moment dat je de regels loslaat zonder er iets voor in de plaats te stellen is het einde zoek, volgens Van Tongeren. Daarom zocht hij samen met andere ethiekexperts naar een nieuwe manier om integriteit te benaderen. „Als je je baan aan de hand van de vier kardinale deugden inhoud geeft dan werk je op een integere manier”, concludeert Van Tongeren.

Deze kerndeugden – moed, verstandigheid, maat en rechtvaardigheid – zijn volgens de deugd-ethische traditie altijd nodig voor goed menselijk handelen. In het boek en op de dvd van BIOS worden ze uitgelegd en aan de hand van voorbeelden behandeld. Zo heb je moed nodig om te doen wat je moet doen. Met verstandigheid kun je het algemene doel naar concrete situaties vertalen. Maat zorgt ervoor dat je verlangens naar eer, bezit en macht in toom kunt houden en rechtvaardigheid realiseert gelijkheid in ongelijke omstandigheden.

„Cultiveren is mooier dan controleren”, zegt Van Tongeren. De regeltjes hoeven niet strikt geïnterpreteerd te worden, het gaat erom een houding te creëren. Politicus Ien Dales werd in 1992 bekend om haar uitspraak ’Een beetje integer kan niet’. Maar Van Tongeren bestrijdt dat: „In de deugdethiek gaat het erom de feitelijke natuur van de mens te vormen tot een ideale natuur.” Integriteit wordt daarmee een concept dat kan groeien.

Pas dertig jaar geleden deed het begrip ’integriteit’ zijn intrede in de literatuur. Waren overheidsdienaren voor die tijd dan allemaal zo volmaakt dat het geen rol speelde? „Een tijdlang waren ambtenaren allemaal afkomstig uit een bepaalde sociale klasse”, legt Van Tongeren uit. „Iedereen deelde dezelfde opvattingen en fraude kwam weinig voor.” Sinds de democratisering staat een baan bij de overheid open voor iedereen en is de moraliteit binnen het ambtenarenapparaat volgens Van Tongeren niet langer een standaard die bij iedereen hoog in het vaandel staat. „Maar dat betekent niet dat het vroeger beter was”, verduidelijkt hij. „Natuurlijk is het beter dat mensen uit alle lagen van de bevolking een baan kunnen krijgen waar hun voorkeur naar uitgaat.”

Naast de veranderingen in de wereld van de ambtenarij constateert Van Tongeren ook verschuivingen in de samenleving die van invloed zijn op de opkomst van het begrip integriteit: „Door de individualisering en secularisering van de maatschappij zijn mensen veel meer op zichzelf aangewezen om te bedenken wat ze willen, kunnen en zouden moeten doen.”

Buren, familieleden en de dominee of pastoor staan voor veel mensen niet langer zo dichtbij dat zij grote invloed uitoefenen op hun gedrag. „Bovendien worden we steeds meer geconfronteerd met mensen van verschillende culturele en religieuze achtergronden”, zegt van Tongeren. „Daardoor komt de vanzelfsprekendheid van denkbeelden ter discussie te staan.”

Het belang van integriteit speelt dus in de hele maatschappij een rol. Toch richten het nu verschenen boek en de dvd zich enkel en alleen op de overheidssector. Van Tongeren: „Iedereen ervaart verleidingen in zijn werk, integriteitkwesties spelen niet alleen bij de overheid. Maar in de ambtelijke wereld werk je in dienst van de samenleving en niet voor jezelf, daarom is het daar extra belangrijk.”

Volgens BIOS hebben inmiddels zo’n honderd overheidsmedewerkers de DVD en het boek besteld. Suraya Mahabier, die voor de gemeente Oss als personeel- en organisatieadviseur werkt, is een van hen. „Ik heb nog niet voor ogen hoe ik ze ga gebruiken en of ik ze ga gebruiken”, zegt ze. Volgens Mahabier gaat de stof theoretischer en dieper in op het begrip integriteit dan ze gewend is. „Op dit moment roept het vooral vraagtekens op, dus ik zal nog wel een vertaalslag moeten maken naar onze organisatie.” Maar ze kan zich wel vinden in de benadering die het boek en de dvd voorstaan. „Het gaat erom een bewustzijn te creëren onder de medewerkers zodat iedereen op een goede manier omgaat met elkaar en elkaars spullen.”

Sinds 2006 moeten nieuwe medewerkers in alle segmenten van de overheid een ambtseed afleggen. Een gemeenteambtenaar moet ten overstaan van de burgemeester onder andere beloven integer, zorgvuldig en betrouwbaar te zullen zijn. Bij de gemeente Oss volgen de nieuwe medewerkers daaraan voorafgaand een introductiecursus waarbij ook integriteit ter sprake komt. „De nieuwe medewerkers doen mee aan een dilemmatraining”, vertelt Mahabier. Volgens haar zit de integriteit ’wel goed tussen de oren’ bij de medewerkers. Eén of twee keer per jaar heeft ze te maken met voorvallen waarbij de integriteit in het gedrang is gekomen. „Meestal gaat het om internetgebruik. Grote kwesties heb ik hier gelukkig nog niet meegemaakt.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden