Videokunst / De Mona Lisa in Lara Croft

Mag je Tetris vergelijken met Mondriaan en Lara Croft met Mona Lisa? In Tilburg praten ze vandaag over de positie van de game tussen de schone kunsten.

De Londense tentoonstelling 'Game On', over de geschiedenis en cultuur van videogames, vorig jaar in de Barbican Art Gallery, viel als een cadeautje in de schoot van Rob van Leeuwen. Toen Van Leeuwen anderhalf jaar geleden begon als directeur van de Tilburgse Kunststichting (eigenaar van onder andere de podia De Vorst en Faxx), was zijn wens meer aandacht besteden aan hedendaagse beeldcultuur.

,,Zowel op het gebied van tentoonstellingen van traditionelere kunstvormen zoals schilderkunst en fotografie, als op het gebied van de digitale uitingen zoals video, games en clips'', aldus Van Leeuwen. ,,Toen ik hoorde over 'Game On' heb ik meteen een optie genomen om die tentoonstelling naar Tilburg te halen. 'Game On' is in meerdere opzichten bijzonder. Verbazingwekkend genoeg is het de eerste serieuze tentoonstelling over videogames. En dat terwijl het fenomeen de afgelopen 25 jaar enorm groot is geworden. Bovendien is het een hands on-expositie. Je kunt als bezoeker verschillende spellen uit de inmiddels 40-jarige geschiedenis van het videospel zelf uitproberen.''

Vraag een game-liefhebber naar de kunstzinnige status van zijn tijdverdrijf en hij zal je vertellen dat het videospel wat dat betreft nog in zijn pioniersjaren verkeert. Hij zal je verwijzen naar de vroege jaren van de speelfilm, toen dat genre ook nog werd gezien als een nieuwerwetse kermisattractie. Een eeuw geleden betaalde het publiek entreegeld om een mannetje te zien rennen of een trein van het scherm af te zien rijden. Het werd pas kunst toen bewezen werd dat het nieuwe medium uitermate geschikt was om verhalen mee te vertellen. Iets waar we nu, honderd jaar later, niet meer van opkijken. Film is immers inmiddels -behalve een goed geoliede en leeghoofdige entertainment-machine- ook een gerespecteerde kunstvorm geworden.

Maar hoe zit dat met computerspelletjes: zijn díe nou kunst of niet? ,,Die vraag is wat achterhaald'', aldus dr. Hans van Driel, docent Media en Cultuur aan de Universiteit van Tilburg. Van Driel (onderzoeksgebied 'beeldcultuur en digitale communicatie') is vandaag een van de sprekers op het mini-symposium 'Meet the Creators' in Tilburg en heeft als onderwerp de relatie wetenschap en games. ,,Alsof het onderscheid tussen hoge en lage cultuur nog zou bestaan. In Engeland waren ze trots op de tentoonstelling en wat dat betreft zie je de geschiedenis zich herhalen: net zoals in de vroege jaren van de film doet iedereen zijn best om het genre te verheffen tot kunstvorm. Maar dat het 'Kunst' is zodra het in een tentoonstellingsruimte hangt, is een cirkelredenering.''

Wil het op dit moment nog niet zo vlotten met de kunststatus van het videospel, omgekeerd oefent de virtuele wereld wel degelijk invloed uit op verschillende kunstrichtingen. Films als 'The Matrix' of 'EXistenZ' putten gretig uit de mix van virtual reality, science fiction en stripheldenheroïek, afkomstig uit beeldtaal van de huidige 3D-games. Het ballet 'Lara' van Krisztina de Châtel uit 1998 incorporeerde zelfs het interactieve element uit de videospelen. Op het podium werd het computerspel 'Tomb Raider' live gespeeld door een whizzkid. De avonturen van Lara Croft waren levensgroot op een scherm te zien en dansers kopieerden haar atletische sprongen, koprollen en zweefduiken. De interactie tussen dans, muziek en camerabeelden bepaalde zo iedere avond opnieuw het onvoorspelbare verloop van de voorstelling.

Andersom vindt Van Leeuwen dat videospellen wel degelijk met een aantal kunstvormen te vergelijken zijn: ,,Het gaat over vragen als wie ben ik, hoe sta ik in de wereld en welke verhalen of beelden kan ik daarbij verzinnen? Een videogame is een van de nieuwe manieren om verhalen te vertellen. Het heeft alles met verbeelding te maken: er wordt een situatie gecreëerd met regels en grenzen en je bent even iemand anders. Zoals in een film of op het toneel: mensen doen of het echt is en het publiek doet alsof het dat gelooft.''

Als nieuw aspect noemt Van Leeuwen het interactieve element van het videospel. De deelnemer is niet alleen maar toeschouwer, maar speelt zelf een actieve rol in het spelverhaal. Je kunt je natuurlijk afvragen of die interactie tussen toeschouwer en kunstwerk bij het bekijken van een schilderij, het luisteren naar muziek of het lezen van een boek niet ook plaatsvindt. Al kan een lezer of luisteraar weinig aan de loop van een betoog veranderen.

Van Driel: ,,Interactiviteit is een moeizame term geworden. Zelfs mijn kapper noemt zich interactief. Wat in games veel belangrijker is, is het effect dat ik 'onderdompelen' noem. Allerlei narratieve media hebben geprobeerd toeschouwers in het verhaal te krijgen. In de film 'Dark Passage' uit 1947 hoor je de stem van Humphrey Bogart als de gedachten van de hoofdpersoon, en zijn ogen zijn de camera. Je zou verwachten dat het publiek zich voor honderd procent identificeerde met de protagonist, maar het werd stapelgek. Heb je weleens naast iemand gezeten die 'Doom' speelde? Nou, zo machteloos voelt dat ongeveer. Je bent overgeleverd. In de Nederlandse film 'Zusje' hanteert een personage soms de camera. Dat lijkt hetzelfde, maar het is al een subtiel verschil. First person games, waarin je met de blik van de hoofdpersoon door het spel beweegt, zijn er in geslaagd om je het gevoel te geven dat je deel uitmaakt van het verhaal. De tijd dat solitaire nerds alleen voor zichzelf speelden, is inmiddels ook alweer voorbij. Door de netwerkspellen is het collectieve element steeds belangrijker geworden.''

Videospellen lijken dus alle ingrediënten voor een nieuwe kunstvorm in zich te dragen. Als je de kenners en liefhebbers moet geloven, laat die tijd niet lang meer op zich wachten. Zo wordt er op de hogescholen voor de kunst al druk afgestudeerd op grafische ontwerpen voor de spellen en bestaan er volgens Van Driel al 'elitaire games': niet-commerciële vormen die als koplopers fungeren en de grenzen verleggen voor de mainstream.

De grootste uitdaging voor ontwerpers is het slechten van de muur die de speler nog scheidt van zijn spel: het beeldscherm. Door middel van virtual reality en door het toevoegen van fysieke prikkels als geur, tast en pijn raak je pas echt ondergedompeld in je droomwereld. De nieuwste grensverleggers op dat gebied gebruikten het spel 'Pong' uit de zeventiger jaren (zwart-wit-tennis met blokjes) voor hun eigen versie. De bedoeling was dat de speler zijn linkerhand op een plateau legde, dat warmer werd bij ieder rondje dat hij op het scherm verloor. Als die trend zich doorzet naar first person shooters, wordt de kreet ,,Game over, you lose'' wel erg onherroepelijk.

In De Vorst (Willem-II-straat 49, Tilburg) vinden vandaag vanaf 13.30 uur lezingen, presentaties en tafelgesprekken plaats onder de noemer 'Meet the Creators'. Info: 'www.gameonweb.nl'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden