Victor Varangots inzending van 'Virginia' had merkwaardige gevolgen

AMSTERDAM - Victor Varangot is overleden - een naam die niet weg te denken is uit de Nederlandse literatuurgeschiedenis, hoewel zijn naam in geen handboek wordt vermeld, want hij heeft alleen maar een paar flinterdunne verhalen geschreven.

JAN KUIJK

Maar Victor Varangot is, kort en goed, wel de man die de oorzaak was van subsidiair: de aanleiding heeft gegeven voor - de opheffing van het tijdschrift Forum in 1935.

Het ging daarbij om het verhaal Virginia, dat Varangot in januari 1934 in Brussel had geschreven. Hij verbleef daar als secretaris van J. Greshoff, aan wie het ook is opgedragen.

Verbazingwekkend, achteraf gezien, de rel die Virginia heeft veroorzaakt, want het verhaal rijst niet uit boven wat er (toen en nu en straks) in de gemiddelde schoolkrant wordt geschreven door scholieren, die Elsschot hebben gelezen, maar nog niet verteerd. Maar goed, we hebben het over schrijvers en dat zijn soms net mensen.

Virginia gaat over de consternatie die in een (Belgisch?) dorp wordt gewekt als daar het twintigjarig nichtje van de burgemeester bij haar oom komt wonen. Ze is mooi en vooral - ze is nog maagd en dat brengt Don Juan, de pastoor, de handelaar in blanke slavinnen (Hibs genaamd), de gentleman, de dichter en nog wat figuren in grote staat van opwinding. Allen hebben het op Virginia's maagdelijkheid voorzien - hetzij om die te veroveren, voor de eeuwigheid te behouden, voor zakelijk gewin of wat er ook aan snorrepijperij in een manshoofd kan opkomen. Wie het allemaal wil weten, moet het verhaal maar lezen. Om hier in elk geval niemand in het ongewisse te laten over de afloop: de dichter wint het.

Twee redacties

Varangot bood zijn verhaal aan het tijdschrift Forum ter plaatsing aan. Dat blad had met ingang van zijn derde jaargang in feite twee redacties, een Nederlandse en een Belgische, gekregen. De Nederlanders waren Menno ter Braak, S. Vestdijk en Victor E. van Vriesland; de Belgische tak bestond uit Marnix Gijsen, Raymond Herreman, Maurice Roelants en Gerard Walschap. Ieder van die redacties, zo was afgesproken, had haar eigen verantwoordelijkheid: Ter Braak c.s. voor de Nederlandse en Gijsen c.s. voor de Vlaamse medewerkers.

Een onmogelijk afspraak, lijkt mij, die begin 1935 dan ook tot moeilijkheden leidt als de Nederlanders Varangots verhaal ter plaatsing hebben aangenomen en Gijsen morele bezwaren maakt en zijn Vlaamse collega's aan zijn zijde krijgt.

"Ik kan, al maak ik de maten nog zo breed, van uit katholiek standpunt het verspreiden van dergelijke lectuur niet verantwoorden en ook afgezien van alle katholicisme heb ik het land aan een snobsenliteratuur snobsen - het staat er werkelijk, niet veranderen dusdie als enig motief het beroniseren van de maagdelijkheid heeft," schreef Gijsen op 31 januari 1935 aan zijn mede-redacteuren.

Dat zijn geen katholieke scherpslijpers. Herreman is zelfs socialist, weet Ter Braak zich met enige verbazing te herinneren, Walschap heeft het ook al moeilijk met de r.k.kerk, waarvan hij in 1940 met de brochure Vaarwel dan afscheid zal nemen en Roelants houdt de kerk kennelijk wat in het midden, omdat hij wil bemiddelen. (Achteraf, in een beschouwing uit 1966, spreekt Roelants wel zijn verbazing uit over Gijsens houding. "Er worden thans courant tienmaal ergere dingen gepubliceerd en, ironie van het lot, sinds hij het geloof verloor, ook van de hand van Marnix Gijsen." )

Het conflict trekt het hele jaar door en dan blijkt er nog wel meer aan de hand te zijn. De bezwaren van Gijsen blijken zich ook te richten tegen het (reeds gepubliceerde) verhaal De Indiesman van E. du Perron. Meer in het algemeen: het gaat om 'de rechten van de erotische literatuur in Forum', zoals het geformuleerd wordt op de agenda voor een gezamenlijke redactievergadering.

Het is duidelijk: de fronten verharden zich al snel, waarbij Ter Braak met zijn principiele standpunt ( "geen duimbreed wijken" en "een Forum onder de indirecte supervisie van Pius XI is onmogelijk" ) voor anker gaat op het juridisch argument: de autonomie van de afzonderlijke redacties.

Bijvijlen

Aan bemiddeling heeft het niet ontbroken. Kan het verhaal niet een beetje worden bijgevijld? Forum-redacteur Van Vriesland (van wie aanvankelijk ook gezegd wordt dat hij heeft tegengestemd, maar dat blijkt op een misverstand te berusten) probeert Virginia onder te brengen in De Vrije Bladen. De uitgever van het blad, Doeke Zijlstra, suggereert twee edities van Forum, een voor de Belgische markt zonder en een voor Nederland met Virginia; een kostbare onderneming (de hele nummering moet worden bijgesteld), maar dat heeft Zijlstra er graag voor over.

Het is allemaal tevergeefs. 'Commercieel geflirt met die roomsen brengt mij bijkans tot razernij" , schrijft Ter Braak aan J. Greshoff (Ter Braak konkelefoest tussen haakjes in deze zaak wat af met zijn vrienden Greshoff en Du Perron, met voorbijgaan van zijn mede-redacteuren Vestdijk en Van Vriesland; Roelants komt zelfs met het verwijt van 'een schaduwredactie'.)

In het september-nummer wordt Virginia opgenomen, beslist redactie-secretaris Ter Braak, maar als hij van vakantie terugkomt, blijkt Zijlstra het toch niet te hebben meegenomen - overtuigd als die is dat er nog een oplossing in de lucht hangt.

Grote woede, maar tegelijk is iedereen het dan beu. In het nummer van november 1935 wordt Virginia eindelijk geplaatst, maar in het zelfde nummer staan dan voorin ook twee verklaringen: een van de Nederlandse en een van de Belgische redactie waarin het einde van Forum wordt aangekondigd.

Nog een aspect: Varangot had in 1928 bij Ter Braak op de 4e hbs in Amsterdam in de klas gezeten en hij had zich met Ter Braak verzwagerd door diens zuster Trui te trouwen, die op haar beurt weer de secretaresse van Maurice Roelants was.

Zulke familie- en vriendschapsrelaties zijn belangrijk in de literatuurbeschouwing (zie daarvoor de doorwrochte beschouwing Het hart op de juiste plaats van de hand van Gerrit Jan Zwier in het maandblad Maatstaf (40e jaargang, nr. 7)). Merkwaardig genoeg komt deze visie in de correspondentie, die ons over deze zaak is geopenbaard, niet aan de orde.

Voor de documentalisten onder de lezers: het literair talent van Varangot is kort daarop in de knop gebroken. Hij heeft zich nog een poosje in de journalistiek staande weten te houden, maar zwaaide in de oorlog definitief over naar de statistiek. Hij is maandag in Joppe overleden, tachtig jaar oud. Hij wordt vanmiddag om half drie begraven op de begraafplaats aan de Bosdrift in Hilversum.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden