Verzwakte Navo is niet meer geloofwaardig

Het is 25 jaar geleden, in april 1989, dat ik een Navo-congres in Rome bezocht. Dat was vooral bedoeld voor vertegenwoordigers van jeugdafdelingen van West-Europese politieke partijen, maar ik was door de Atlantic Council ook uitgenodigd. De stemming was feestelijk. Het IJzeren Gordijn was nog niet gevallen, maar met Gorbatsjov als leider van de Sovjet-Unie zag men dat gauw gebeuren. De Koude Oorlog was voorbij en de Navo had gewonnen, was de stemming. Het was Farewell to Arms: de strijd was beslecht, de ontspanning en de ontwapening kon beginnen.

Maar een kwarteeuw later lijken we weer terug te zijn in de Koude Oorlog. Rusland is opnieuw een tegenstander geworden, ook al hebben we grote moeite om dit te aanvaarden. Dit betekent dat de Navo zich anders moet opstellen om weer geloofwaardig te worden en daar zijn de regeringen in Washington en Den Haag nog niet geheel op voorbereid.

Een van de redenen waarom zowel de EU als de Navo moeite hadden om tijdens de crisis in de Oekraïne een gezamenlijke strategie te formuleren, is dat er geen consensus is over de effectiviteit van de Navo als tegenmacht van Rusland. De Nederlandse regering gaat ervan uit dat de Russen nooit Navo-landen als Estland en Letland, waar veel (stateloze) Russen leven, zullen binnenvallen. De maatregelen, waaronder een flitsmacht van vierduizend militairen, waartoe de Navo afgelopen week heeft besloten, wordt door deze krant daarom ook een 'geruststellingspakket' genoemd en niet een 'afschrikkingspakket'.

Maar het gaat hier om meer dan alleen het psychologische trauma van Noordoost-Europeanen. De expansie van de Navo vanaf de Koude Oorlog tot 2004 - toen alle Baltische staten lid waren geworden - vond plaats in een tijd waarin Rusland geen grote bedreiging vormde. De Navo breidde zich uit opdat deze landen deel uit konden maken van het vredige Westen en integreren in de Europese markteconomie en democratie. De Navo-programma's in het leger van de nieuwe lidstaten gingen vooral over het bevorderen van democratie, de rechtsorde en het respecteren van mensenrechten.

Ook voor de Amerikaanse overheid onder George W. Bush was het militaire voordeel van de Navo-expansie niet zozeer gelegen in het bieden van tegenwicht aan de Russen, maar in het gebruik van Oost-Europese legereenheden tijdens de strijd in het Midden-Oosten. De notie van een militaire confrontatie met Rusland speelde geen dominante rol in de overwegingen. Als de Russen vijftien jaar geleden echt als bedreiging waren gezien, zouden de Baltische staten wellicht niet zijn toegelaten als Navo-lid. Dat zou als te riskant zijn beschouwd.

In deze fundamentele zin is de Navo van na 2004 niet langer het militaire bondgenootschap dat het tijdens de Koude Oorlog was. Dat de Navo onzekerder en verzwakt is, wordt onderstreept door het feit dat de grote meerderheid van Europese Navo-landen minder dan de afgesproken 2 procent van hun bnp besteden aan defensie. Ook Nederland spendeert slechts 1,3 procent.

Obama wil eigenlijk ook geen grote rol voor de Navo. Hij wilde zich in zijn buitenlandse beleid liever concentreren op het versterken van bondgenootschappen in Azië dan op militair ingrijpen in conflicthaarden. De crisis in Oekraïne komt hem ongelegen en dwingt hem om een sterke lijn te kiezen. Het is ook nog niet duidelijk of Amerikaanse soldaten deel uit zullen maken van de flitsmacht. In dit opzicht moet de Navo zichzelf nog bewijzen.

Teruggaan naar de Koude Oorlog lijkt geen prettig perspectief. Maar ik weet niet of we een keuze hebben. Volgens commentator Tom Nichols kun je Vladimir Poetin het best begrijpen als je hem ziet als een 'Sovok', een man van de Sovjet-Unie, die het conflict met het Westen bekijkt vanuit het gezichtspunt dat hij had als KGB-officier in de jaren zeventig en tachtig.

Terug in de Koude Oorlog betekent overigens niet dat een vreedzame co-existentie, zoals Chroesjtsjov dat een halve eeuw geleden verwoordde, niet mogelijk is. Wellicht kunnen onderhandelingen met Rusland ertoe leiden dat Oekraïne een positie kan innemen als het neutrale Oostenrijk of Finland. Het kunnen berusten in de grenzen van je eigen verlangens is ook een waardevolle les uit de Koude Oorlog.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden