Verzoening kent nog grenzen

Gerhard Schröder (r) mocht als Duits bondskanselier in 2004 voor het eerst deelnemen aan de herdenking van de invasie in Normandië. Op de foto begroet hij de toenmalige Franse president Chirac. (FOTO EPA)

Is de Duitse ambassadeur op 4 mei welkom bij de herdenking op de Dam? „Dan blijf ik weg”, aldus oud-verzetsstrijdster Loek Caspers.

Dat de vraag een keer zou gaan spelen, was te verwachten. Frankrijk nodigde in 2004 voor het eerst de Duitse bondskanselier uit om deel te nemen aan de herdenking van de invasie in Normandië. En op veel kleinere herdenkingen in Nederland zijn de laatste jaren Duitsers aanwezig.

Maar op de Dam in Amsterdam is de Duitse ambassadeur nog niet welkom. Dat spijt hem, vertelde Thomas Lüufer in de NPS-serie ’De Oorlog’. Hij hoopt op een uitnodiging, want „als we echt werk willen maken van die verzoening, horen wij ook in Amsterdam te zijn.”

Hoe komt zo’n proces op gang? Bram Grandia was tot vorig jaar predikant in het dorpje Wehl in de Achterhoek, een paar kilometer van de Duitse grens. Al een paar jaar waren daar de burgemeester, dominee en pastoor van de Duitse zustergemeente Raesfeld aanwezig bij de Dodenherdenking.

Bij die bezoeken werd het Grandia duidelijk dat die burgemeester „de representant was van een heel ander Duitsland, dat bezig was rekenschap af te leggen over het verleden. Hij is net zo goed een antifascist.” Vandaar dat de Duitse burgemeester vorig jaar voor het eerst de gelegenheid kreeg om iets te zeggen bij de herdenking. En hij wist in zijn toespraak de juiste snaar te treffen, volgens Grandia. „Er werd ontzettend positief op gereageerd.”

Wat Grandia betreft, is er inmiddels ruimte voor een genuanceerder beeld van de oorlogstijd. „Een verhaal bijvoorbeeld over een jonge Duitser die hier na de bevrijding ’ondervraagd’ werd, en dat niet overleefde, dat kun je tegenwoordig ook vertellen.”

Toch kent de verzoening ook in Wehl grenzen. „Vorig jaar moest het oorlogsmonument verplaatst worden. Toen heb ik de vraag opgeworpen of we niet gelijk ook iets konden bedenken voor de Duitsers die hier gevallen zijn – een plaquette of zo.” Het leidde tot grote verontwaardiging, in de gemeenteraad en landelijk. „Dat plan staat dus weer in de ijskast.”

Oud-verzetsstrijdster Loek Caspers, secretaris van de NFR-VVN, een koepelorganisatie van verzetsgroepen, schampert over „het genuanceerde denken, zoals dat in het moderne psychologische taalgebruik heet.” Haar mening over een Duitse ambassadeur bij de Dodenherdenking op de Dam is dan ook vrij eenduidig. „Als hij komt, blijf ik weg.”

Het ligt wat haar betreft te gevoelig: „Er zijn nog zoveel mensen in leven die je daarmee op hun ziel trapt: weduwen, Joodse nabestaanden, mensen die afschuwelijke dingen hebben meegemaakt in de concentratiekampen. En dan zal daar zo’n Duitser tussen lopen, die zeker ook nog een krans moet leggen, en vooraan wil zitten. Te zot voor woorden.”

Caspers beseft dat herinneringsculturen veranderen. „Je kunt nooit over je graf heen regeren. Maar zo lang er nog direct getraumatiseerde mensen aanwezig zijn op de Dam, zou het schandelijk zijn als de Duitse ambassadeur daar ook is.”

Wat zegt Caspers dan tegen Duitsers die de aandrang tot verzoening voelen? „Duitsland heeft al die jaren geen werk gemaakt van het vervolgen van oorlogsmisdadigers. Had daar maar eens energie in gestoken! En verder wil ik op acht mei, de herdenking van het einde van de oorlog in Europa, graag samen iets organiseren. Maar vier mei, dat is van ons.”

Wat vindt Grandia daarvan? Vier mei is toch een van de belangrijkste Nederlandse rituelen – moet ook op die dag per se een geforceerde dialoog plaatsvinden? „Misschien niet; ik begrijp de gevoeligheid. Maar ik zie ook de andere kant. Ik kom veel in Griekenland, waar alle nationale herdenkingen nog steeds anti-Turks zijn. Dan blijft er dus een clichématig vijandbeeld van Turken hangen. Er moet op een gegeven moment wel echt verzoening op gang komen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden