Verzoening is weer verder weg

De vrijspraak van twee Kroatische generaals heeft het vertrouwen in het Joegoslaviëtribunaal een gevoelige slag toegebracht in Belgrado. 'Wij dachten ons recht te kunnen halen, maar cynici bleken gelijk te hebben.'

Na de vrijspraak van de Kroatische generaals Gotovina en Markac door het Joegoslaviëtribunaal was het gevoel in de straat simpel: Kroatië wint, Servië verliest. Als was het een voetbalwedstrijd. Maar de verliezers zijn overal.

Savo Strbac blijft strijdvaardig. De voorzitter van Veritas, een belangenorganisatie voor Servische vluchtelingen uit Kroatië wil blijven geloven dat hij ooit zijn recht zal halen. Maar na twintig jaar zijn hoop te hebben gevestigd op het Joegoslaviëtribunaal is hij ontredderd. Die hoop was vergeefs, zegt hij, nu het tribunaal vorige week vrijdag in hoger beroep de veroordeling van Gotovina en Markac ongedaan maakte, en de suggestie van systematische Kroatische oorlogsmisdaden in 1995 van tafel veegde.

"Ik heb altijd intensief samengewerkt met het tribunaal. Dat lag niet makkelijk in Servië, waar de houding tegenover het tribunaal al vroeg erg cynisch was. Mijn standpunt was altijd dat we juist moesten meewerken, bewijzen laten zien om het beeld te ontkrachten dat alle oorlogsmisdaden door Serviërs zijn begaan."

Strbac haalt de documenten uit de kast om zijn punt te onderstrepen. Al in 1994 droeg hij tientallen dossiers over aan 'Den Haag'. "Ze hebben ons altijd aangemoedigd. Wij dachten ons recht te kunnen halen."

"Helaas moet ik vandaag concluderen dat de cynici gelijk hadden. Dat is verschrikkelijk. Ik verlies niet alleen de rechtszaak waar ik twintig jaar in heb geïnvesteerd, maar ook mijn geloof in het recht."

Echte fans had het tribunaal in Servië nauwelijks. Maar heel wat mensen waren, zoals Strbac, bereid de rechtbank te accepteren en volgens de regels mee te doen om hun recht te halen. Die groep is na de vrijspraak een stuk kleiner geworden.

Je vindt de afhakers deze week bij een protest van studenten in Belgrado waar Strbac als spreker optreedt. Zeker duizend mensen horen woensdag zijn oproep tot een 'juridische oorlog' om erkenning te krijgen voor de slachtoffers van 'operatie Storm'.

"Wat ik aan vertrouwen had in het tribunaal is nu definitief verdwenen", zegt student politicologie Filip Mihajlovic. Nooit eerder voelde hij de neiging om deel te nemen aan de vele demonstraties die die door de stad trekken. "Maar nu voelde ik dat ik iets moest doen. Dit is ongelooflijk."

"Het toont weer aan dat we niets van buiten kunnen verwachten", concludeert demonstrant Uros Blagojevic. "Serviërs zullen het zelf moeten doen."

De regering is dan ook op een juridisch oorlogspad. Servië kondigde aan een 'slapende' zaak tegen Kroatië voor het Internationaal Gerechtshof wegens genocide bij operatie Storm door te zullen zetten. Ook wil de Servische speciaal aanklager voor oorlogsmisdaden nieuwe zaken openen tegen Kroatische verdachten.

Nationalisten in Servië waren er snel bij om aan de hand van het vonnis hun gelijk te halen. Demonstranten gingen de straat op om hun oude klacht, dat het tribunaal anti-Servisch is, nog eens te onderstrepen. Kroatische nationalisten maakten tegelijkertijd een spectaculaire draai. "Het tribunaal was voor hen geweldig zolang het Serviërs veroordeelde. Na het eerste vonnis tegen Gotovina was het de boeman en nu is het de meest prestigieuze rechtbank van de wereld", schampert Sven Milekic, van het Kroatische Jeugdinitiatief voor Mensenrechten.

Opportunisten beleven goede tijden, maar de mensen die hopen dat het tribunaal kan helpen om de oorlogen van de jaren negentig af te sluiten zijn eensgezind in hun verbijstering over het vonnis. Nuance sneeuwt onder in de kakafonie.

Het Centrum voor Humanitair Recht maakte zich in Servië bepaald niet geliefd door zich uit te spreken voor vervolging van Servische oorlogsmisdadigers. Nu het ook kritiek heeft op de vrijspraak van Gotovina wordt dat door velen met hoongelach onthaald.

Ook in Kroatië worden mensenrechtenactivisten weggewuifd. "Ik hoor nu dat wij het publiek al die tijd hebben misleid", zegt Milekic. "Dit vonnis wordt gebruikt om ons voor leugenaars uit te maken. Ik ben bang dat niets dat met operatie Storm te maken heeft nog serieus zal worden genomen. Wij willen het verleden onder ogen zien, maar nu is er niets meer om onder ogen te zien. De nationalistische versie van een 'goede oorlog' is alleen maar versterkt."

"De grootste verliezers zijn, in die volgorde: de slachtoffers van operatie Storm, de waarheid over wat er daar gebeurde, en de mentaliteitsverandering die deze regio zo hard nodig heeft", is de conclusie van Refik Hodzic van het Internationaal Centrum voor Overgangsrecht ICTJ. "We zijn nu verder weg van een verzoening dan tien jaar geleden."

De gevolgen van Gotovina's vrijspraak zijn een zure oogst voor het tribunaal, in 1993 opgericht met expliciet de verwerking van het verleden als één van de doelstellingen. Voor de tienduizenden Servische vluchtelingen uit Kroatië is dat doel alleen maar verder weg geraakt.

Dat maakt het tribunaal nog niet tot een mislukking. In twintig jaar is er veel bereikt, van het straffen van individuele oorlogsmisdadigers tot baanbrekende concepten als verkrachting als oorlogsmisdaad, dat grote groepen slachtoffers erkenning bracht.

Er wordt te veel belang toegeschreven aan één verre rechtbank, zegt Hodzic. "De oorlog in de hoofden van mensen is niet de fout van het tribunaal. Het is die mentalitieit waardoor dit soort vonnissen als winst of verlies wordt geïnterpreteerd. Als Kroatië zijn oorlogsmisdadigers zelf had vervolgd, zou deze uitspraak niet zo'n verwoestend effect hebben gehad."

Wat Hodzic de rechters vooral aanrekent is het gebrek aan verantwoording voor de uitspraak. "Velen binnen het tribunaal hebben een extreem beperkte opvatting van hun taak buiten de rechtbank."

Hodzic werkte jarenlang voor het tribunaal, maar vertrok om die reden: "Een vonnis van 1300 pagina's is bij het hoger beroep in een paar pagina's weggewuifd. Dat gebrek aan uitleg en betrokkenheid richt de grootste schade aan. Zij zien de bevolking in de regio niet als mensen aan wie ze verantwoording schuldig zijn. Dit vonnis is daar het beste voorbeeld van."

Operatie Storm
Toen Kroatië zich in 1991 onafhankelijk verklaarde van Joegoslavië, telde het land een minderheid van zo'n 200.000 Serviërs. Zij scheidden zich af van Kroatië als de Republiek van de Servische Krajina.

In operatie Storm nam het Kroatische leger, onder leiding van Ante Gotovina, deze gebieden met geweld in. Het tribunaal acht, ondanks de vrijspraak van Gotovina, bewezen dat daarbij zeker 324 slachtoffers vielen en 90.000 Servische Kroaten het land ontvluchtten. Mensenrechtenorganisaties houden het op minstens het dubbele aantal vluchtelingen.

Drie rechters van het tribunaal oordeelden vorig jaar unaniem dat Kroatië een vooropgezet plan had de Serviërs te verdrijven, een etnische zuivering. Die cruciale notie is in hoger beroep, met drie stemmen tegen twee, afgewezen.

Kroatië viert de dag van de operatie, 5 augustus, als een soort bevrijdingsdag. Enkele Kroaten zijn voor lokale rechtbanken gebracht wegens zaken als plundering tijdens operatie Storm, maar tot nu toe is niemand veroordeeld voor zwaardere misdaden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden