Verzet tegen vaccinatie gaat vanzelf over

Anderhalve eeuw drang en dwang om te vaccineren leert één ding: dat stijft orthodoxen in hun verzet, legt historicus Fred van Lieburg uit. Nog twee generaties, dan is deze kwestie geen kwestie meer.

Loop je God voor de voeten als je je kinderen vaccineert tegen mazelen, rode hond en polio? Nu er een mazelenvirus rondwaart op de biblebelt lijkt een ferm nee tegen de vaccinatiespuit voor sommige gelovigen een cruciale geloofszaak. Die halsstarrige houding heeft helemaal niet zoveel te maken met stevig onderbouwde theologie, meent Fred van Lieburg, hoogleraar geschiedenis van het Nederlands protestantisme aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Wel ziet hij een al eeuwenoud politiek probleem.

"In de afgelopen tweehonderd jaar zie je in het debat over wel of niet vaccineren steeds hetzelfde patroon, van een overheid die onhandig omgaat met orthodoxe christenen. Je kunt er zo de wet van Murphy op toepassen: eigenlijk is alles wat mis kon gaan, fout gegaan, vanaf koning Willem I die een soort algemeen christendom wilde, tot en met de oproep van premier Mark Rutte aan reformatorische dominees voor inenten te pleiten. Het onderwerp is hierdoor in Nederland gepolitiseerd geraakt. In Schotland bijvoorbeeld enten behoudende calvinisten gewoon in, mede doordat de overheid daar minder dwang uitoefende."

De Nederlandse overheid versterkt dus het probleem dat ze wil bestrijden, denkt de hoogleraar.

Om dat te illustreren reist Van Lieburg bijna tweehonderd jaar terug in de tijd. In 1823 overlijdt de Schotse arts Edward Jenner, die een veilige manier bedacht om mensen te enten met koepokstof. Zijn dood is groot nieuws, gedenkschriften roemen hem als toonbeeld van Verlichting.

Van Lieburg: "Isaac da Costa, een belangrijke orthodox-protestantse denker in die tijd, raakte zo geïrriteerd door deze lofzang dat hij het hele Verlichtingsdenken aan de kaak stelde in een boek, 'Bezwaren tegen den geest der eeuw'. Dat boek kreeg grote invloed." Hij is niet de enige. Een ander schrijft zelfs een boekje speciaal tegen vaccinatie. "Overigens heeft Da Costa later zijn mening over vaccinatie herzien, iets wat dikwijls wordt vergeten."

Extra brisant wordt de kwestie als enige tijd later een grote kerkscheuring plaatsvindt, bekend als de Afscheiding, die grote beroering wekte. Grootste bezwaar van de scheurmakers is de boodschap die van de kansels klonk in de Nederlandse Hervormde Kerk. De predikanten verkondigen op last van koning Willem I een soort christelijke eenheidsleer waaruit alle dogmatische verschillen waren weggepoetst. De overheid treedt hard op tegen de Afgescheidenen, onder meer door (soms met geweld) hun diensten te verbieden. Onder hen zijn vele tegenstanders van inenten. "Behoudende christenen kregen hierdoor het gevoel dat godsdienst bij de overheid niet in goede handen is."

Het volgende grote moment waarop de discussie over vaccinatie wordt gekoppeld aan een politiek thema is de schoolstrijd, een halve eeuw later. "Er ontstaat dan een groep gelovigen, onder aanvoering van onder anderen Abraham Kuyper, die niet theologisch tegen vaccinatie is, maar zich wel keert tegen maatregelen die de overheid dan wil nemen om vaccinatie verplicht te stellen. In 1872 werd wettelijk vastgelegd dat alleen kinderen met een zogeheten pokkenbriefje, een bewijs van vaccinatie, naar school mochten. De niet-ingeënte christelijke kinderen konden niet naar school. Christenen zagen dit als bevestiging dat de liberale overheid hen dwarsboomde."

Als derde voorbeeld noemt Van Lieburg een petitie die de leider van de net opgerichte SGP, Gerrit Hendrik Kersten, in 1922 indient, tegen overheidsdwang bij vaccinatie. Hij doet dat samen met de Anti-Vaccinebond, die vooral medische argumenten gebruikt. "Want vergeet niet dat vaccinatie tegen pokken en hersenvliesontsteking echt gevaarlijk was." Het levert 27.000 handtekeningen op die Kersten aan koningin Wilhelmina aangebiedt. "Daar heeft hij helemaal niets op gehoord. Dat is ook weer zo'n ervaring in de SGP-traditie van: ze nemen ons nooit serieus."

Toch komen gelovigen die niet inenten altijd met theologische argumenten. God wikt en beschikt, redeneren ze, niet het vaccin.
"Het is meer vroomheid dan theologie. In de klassieke gereformeerde theologie is het menselijk handelen gewoon erkend naast het goddelijke handelen; mensen zijn daarin redelijke wezens die verantwoordelijkheid dragen. Eigenlijk zit daarin helemaal geen potentieel om tegen vaccinatie te zijn. Niet voor niets nemen de meeste reformatorische kerkgenootschappen geen standpunt in over deze kwestie. Voor en tegen bestaan gewoon naast elkaar."

Dus het is geen brandende geloofskwestie?
"De wereld van de preventieve geneeskunde wekt wantrouwen bij orthodoxe protestanten. Daarvoor moet je weer even tweehonderd jaar terug. Eenmaal succesvol werd vaccinatie een van de symbolen van de overwinning van het rationele denken op een wereldbeeld waarin epidemieën aan Gods straffende hand werden toegeschreven."

Dit was tegen de zin van sommige gelovigen. "Ze vonden de wereld niet zo maakbaar als wij mensen denken. Volgens hen is zo'n vaccin een uiting van hoogmoed: alsof ons niets meer kan overkomen. Deze gedachte zie je al bij sommige protestanten tijdens de Verlichting, in de achttiende eeuw. Dan ontstaat er een stroming binnen het calvinistische christendom waarmee veel reformatorische christenen zich nu nog verwant voelen, die persoonlijke spiritualiteit sterk benadrukt. Het verzet tegen vaccins moet je in de context zien van het verzet tegen de Verlichting: tegenstanders weigeren een modern middel te gebruiken, omdat ze denken daarmee mee te gaan in de verlichte wereld. Toch is hun reactie paradoxaal genoeg op een bepaalde manier ook modern."

Legt u dat eens uit.
"Ze handelen natuurlijk ook gewoon in hun tijd. Ze zien dat de wereld verandert, zo krijgt de wetenschap meer grip op de natuur. Ze voelen zich gedwongen om zich te verzetten tegen al het nieuwe. De wereld wordt minder onvoorspelbaar, maar zij, redeneren ze, komen tenminste nog op voor Gods onvoorspelbare wereld. Zo zijn deze gelovigen aanvankelijk ook tegen kunstmest, tegen de stoomtrein en tegen verzekeringen. Maar anders dan in de tijd voor de Verlichting, toen vrijwel iedereen geloofde dat de mens geen enkele invloed had op Gods willekeurig handelen, creëren ze een soort menselijk beïnvloedbare voorzienigheid. Ze vinden dat ze voor God en de voorzienigheid moeten opkomen. De mens haast op zo'n voetstuk plaatsen is heel modern. Want als je echt vindt dat God zijn eigen plan trekt, dan maakt het niet uit of je bent ingeënt of niet. God kan je dan toch wel ziek maken als Hij het wil in zijn voorzienigheid."

Tegenstanders van vaccinatie presenteren hun verzet vaak als een onwrikbare principekwestie.
"Zij maken het zo principieel omdat ze echt een rechte lijn van het verleden naar nu zien. Maar de meningen over dit vraagstuk zijn in de loop van de tijd veranderd. Ik noemde al Da Costa. Zoals hij zijn er velen."

Hoelang houden weigeraars hun verzet nog vol?
"De meesten die hun kinderen niet laten inenten, volgen gewoon wat ze thuis hebben meegekregen. Die hebben er niet zo diep over nagedacht. Er is wel een onuitgesproken code in sommige kerkelijke gemeenten dat je meer vertrouwen in God hebt als je niet inent. Maar er zijn natuurlijk ook mensen die er nog eens goed over hebben nagedacht en bewust een standpunt voor of tegen innemen. Per saldo heb ik de indruk dat het percentage voorstanders stijgt. Een punt is wel dat de biblebelt geografische concentratieverschijnselen vertoont: zware gelovigen gaan steeds meer bij elkaar wonen. Dat is voor de risicospreiding niet gunstig."

Dan zucht Van Lieburg. "Maar als de kwestie dus steeds gepolitiseerd wordt, zoals nu ook weer, dan is dat niet handig." Hij doelt onder meer op uitspraken van VVD-senator Heleen Dupuis en oud-minister van volksgezondheid Els Borst. 'Als alles de wil van God is, dan is de uitvinding van het vaccin dat ook', zeiden de twee eerder in het AD. Ook moeten geestelijke leiders gelovigen wat hen betreft 'bij de hand nemen'.

"Als iemand zich er niet mee zou moeten bemoeien, is het de oud-minister van D66 die zoveel gelovigen tegen zich in het harnas heeft gejaagd", zegt Van Lieburg. Zij zorgde er ooit voor dat euthanasie niet langer strafbaar is. "Suggereren dat reformatorische mensen ergens moeten komen waar anderen al zijn, is altijd een heel onvruchtbare manier om draagvlak te creëren. 'Ik heb gelijk, maar jij moet het nog inzien', versterkt het gevoel bij gelovigen dat religie bij de overheid niet in goede handen is. Een hele bevolkingsgroep heeft hierdoor het idee dat langzaam maar zeker een soort dwang ontstaat, ook op andere gebieden, denk maar aan het beleid rondom de weigerambtenaar."

Welk advies heeft u?
"Zoveel mogelijk nuchtere voorlichting geven. Gewoon zakelijk op een rijtje zetten wat vaccinatie is en hoe er in twee eeuwen tijd zoveel verwarring kon ontstaan. Veel politici hebben geen idee dat de refogemeenschap de kant opgaat dat ze vaccinatie aanvaardt. Dat proces moet je gewoon in rust zijn gang laten gaan."

Dat helpt tegen scherpslijperij?
"Hoe meer je je erin verdiept, hoe lastiger het wordt om vol te houden dat inenten verkeerd is. Geef het nog één, twee generaties, dan is het probleem opgelost. Refo's zijn goed opgeleide mensen. Ze raken geïntegreerd in de wereld, jongeren hebben allemaal internet, gebruiken allemaal sociale media. Ze weten echt wel wat er te koop is. Niet verzekeren is voor weinigen nog een issue. Het verzet tegen de bliksemafleider en kunstmest is gewoon vergeten. Zo zal het uiteindelijk ook gaan met vaccineren."

De Heidelberger, antwoord 27

Voor sommige gelovigen is een passage uit de zogeheten 'Heidelbergse Catechismus' reden om tegen inenten te zijn. De 'Heidelberger' is een belangrijk gereformeerd belijdenisgeschrift uit 1563, dat reformatorische christenen tot op de dag van vandaag onderschrijven. De catechismus verwoordt de gereformeerde geloofsleer in vraag en antwoordvorm. In het inentingsdebat gaat het om vraag en antwoord 27.

Wat verstaat gij door de voorzienigheid Gods?
De almachtige en alom tegenwoordige kracht Gods, door welke Hij hemel en aarde, mitsgaders alle schepselen, gelijk als met zijn hand nog onderhoudt, en alzo regeert, dat loof en gras, regen en droogte, vruchtbare en onvruchtbare jaren, spijze en drank, gezondheid en krankheid, rijkdom en armoede, en alle dingen, niet bij geval, maar van zijn vaderlijke hand ons toekomen.

Fred van Lieburg: "De catechismus is geschreven in het oude wereldbeeld van voor de Verlichting, maar het wordt nu in een moderne discussie gebruikt voor een fenomeen dat in de tijd dat de catechismus werd geschreven niet bestond. Dat wringt natuurlijk. Het is een toe-eigening van iets uit een heel andere context."

Kenner van de biblebelt
Fred van Lieburg (1967) is hoogleraar in de geschiedenis van het Nederlands protestantisme aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. In zijn onderzoek besteedt hij vooral aandacht aan de leef- en denkwereld van bevindelijk gereformeerden. Van Lieburg heeft talrijke publicaties op zijn naam staan over onderwerpen als predikanten, lekenpredikers, volksvroomheid, religieuze egodocumenten en wonderverhalen.

'Ze vinden dat ze voor God en de voorzienigheid moeten opkomen. Maar als Hij het wil, kan Hij je ook wel ziek maken als je bent ingeënt.'

'Als iemand zich er niet mee zou moeten bemoeien, is het oud-minister Borst, die zoveel gelovigen tegen zich in het harnas heeft gejaagd'

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden