'Verworven rechten? Staar je er niet blind op'

Dat ook CNV-voorzitter Jaap Smit wil nadenken over hoe het anders moet in de vakbeweging, betekent niet dat hij zijn bond ter overname aanbiedt aan de FNV. 'Samenvoegen is niet aan de orde.'

Het was niet meer dan één tweet, 140 tekens, die Jaap Smit vorige week zaterdag vanaf een congres in Bratislava verzond. Het plan voor De Nieuwe Vakbeweging, even ervoor gepresenteerd door Han Noten en Herman Wijffels, vroeg nu eenmaal om een snelle reactie van de voorman van de tweede vakorganisatie van Nederland, het CNV. 'Analyse en advies #FNV geldt voor hele vakbeweging en sluit aan bij gesprek binnen #CNV. Modernisering hoog op de agenda voor sterke vakbew', twitterde hij. "En meteen was de conclusie dat het CNV de deur voor een fusie met de FNV al wagenwijd had opengezet."

Smit stond er versteld van hoe er met zijn weinige woorden aan de haal werd gegaan. Door Han Noten zelf bijvoorbeeld, die in 'Nieuwsuur' meteen verkondigde dat Smit hem gefeliciteerd had met het plan en bereid was mee te praten. Wijffels corrigeerde Noten ter plekke: met Smit hadden zij nooit over de hervorming van de FNV gesproken. Laat staan dat er over fusieplannen was gepraat.

Waarom zegt Han Noten dan dat u zou willen praten met de FNV?
"Ik begrijp dat op zich wel. Als ik toch bezig was de grootste vakbond van Nederland opnieuw in elkaar te sleutelen, dan zou ik ook toenadering zoeken. CNV en FNV zijn zo'n beetje hetzelfde georganiseerd, met een vakcentrale en daaronder verschillende bonden. De analyse van Noten en Wijffels over de FNV staat ook niet helemaal op zichzelf. Ik kan me voorstellen dat de ogen op ons gericht zijn. We staan voor dezelfde vragen. En een gesprek over de toekomst van de vakbeweging wijs ik niet op voorhand af, maar lastig is het wel. De discussie is vaak zwart/wit: het is ja óf nee. Wil je praten, dan lijkt het of je meteen de deur wagenwijd openzet, wordt het als fusiegesprek begrepen. Dan kan ik niet anders dan de deur weer knalhard dichtgooien."

Neemt u, of een ander CNV-lid, zitting in de commissie van goede diensten, die De Nieuwe Vakbeweging de komende maanden vormgeeft?
"Bij mijn weten niet. Niet nu, ook niet volgende week. Neem nu maar van mij aan dat we ons eigen pad volgen en er heel veel moet gebeuren voor wij serieus in gesprek gaan met de FNV over De Nieuwe Vakbeweging."

Is er informeel gesproken over fuseren?
"Nee. Samenvoegen is niet aan de orde. Maar ik sluit mijn ogen er niet voor dat we zijn aanbeland op een historisch moment. In vakbondsland hebben we een richtingenstrijd. De ene kant is gericht op actie en de andere is opbouwend en realistisch. Het CNV voelt zich veel meer thuis bij die constructieve houding, maar ook binnen de FNV - en dan vooral in de bestuurslaag waar ik mee te maken heb in het sociaal overleg - zie ik die opstelling. Die zou in een nieuwe bond overeind moeten blijven, naast de activistische houding. Noten en Wijffels vinden dat diversiteit in de nieuwe vakbeweging het uitgangspunt moet zijn. Ik onderschrijf het belang van diversiteit, maar ik ben er nog niet uit of dat in één club moet."

Wat pleit ertegen?
"Ik voel me medeverantwoordelijk voor de Nederlandse vakbeweging, maar wel vanuit mijn eigen CNV-verhaal. Dat geef ik niet op. We spelen misschien niet eerste viool, maar hebben wel een belangrijke klank. Het CNV legt gewicht in de schaal door apart te zijn. Het beeld van de vakbeweging moet niet worden bepaald door louter die activistische stroming."

De versplintering van de FNV zou voor het CNV nog wel eens een kans kunnen zijn?
(Heft zijn handen in de lucht) "Ons geluid kan sterker gaan klinken als we op onszelf blijven staan. Wij zijn de bond van het redelijke compromis. Constructieve FNV'ers zijn welkom om zich bij ons aan te sluiten... Flauw grapje. (Lacht) Maar waarom zouden wij ons aansluiten bij een bond waarvoor weliswaar een nieuw huis gebouwd wordt, maar die niet van gedrag verandert? Een week na de presentatie van het plan van Noten en Wijffels, zie ik de onderlinge spanningen alweer oplopen. Daar hebben wij dus niets te zoeken."

Noten en Wijffels denken dat één vakbond sterker zou staan dan meerdere, losse bonden...
"Ik weet niet of dat klopt. Het doel van De Nieuwe Vakbeweging kan toch niet zijn dat we ons laten dwingen in één vorm? De oplossing zit hem niet alleen in de structuur. Het is goed dat de vakbeweging kleuren en klanken kent. Een goed dispuut leidt tot een beter resultaat. Dat zeg ik ook tegen mijn eigen achterban. Die moet dan wel met een onderscheidend geluid blijven komen. Laat zien dat wij hechten aan onze uitgangspunten: het compromis, een constructieve opstelling, realiteitszin en redelijkheid, gebaseerd op het sociaal-christelijk gedachtengoed."

Al lang voor het gerommel bij de FNV begon, dacht het CNV na over vernieuwing. Wat is vernieuwing op de CNV-manier?
"Wij moeten ons als vakbeweging niet afficheren als club die zich blindstaart op verworven rechten. Dat zet alles op slot. Ik heb niks met een club die overal 'teugen' is. Wij zeggen twee dingen: ja, ik aanvaard dat er dingen veranderen in de samenleving en dat verworven rechten daaraan aangepast worden. Maar daarnaast zorg ik dat de mensen om wie het gaat, kunnen doen wat er van ze wordt gevraagd. Het gaat niet om verworven rechten, maar om de verworven waarden, die zo'n recht representeert."

Een voorbeeld?
"Het ontslagrecht. Dat is de vertaling van de waarde dat wij mensen willen beschermen tegen mogelijke grilligheid van een werkgever. Voorkomen dat ze vogelvrij zijn op de arbeidsmarkt. Wanneer nu die arbeidsmarkt en de wensen van de mensen veranderen, moet je bereid zijn te zeggen: wat was ook al weer de waarde die wij belangrijk vinden? Dat schept ruimte om dingen aan te passen. Journalisten verstaan dat vaak als zou ik voor versoepeling van het ontslagrecht zijn. Ik zeg: nee, ik ben bereid tot een gesprek om te zien of we die waarde op een andere manier kunnen vormgeven."

Wat is een andere manier?
"Waarom hangen mensen aan het ontslagrecht? Omdat ze als de dood zijn dat ze hun baan kwijtraken. Dan zitten ze thuis met een zakje geld, maar zonder perspectief.

Mensen hebben zicht op continuïteit nodig, het vooruitzicht dat ze kunnen blijven voorzien in hun levensonderhoud. Een baan is niet meer voor het leven, er wordt mobiliteit en flexibiliteit gevraagd op de arbeidsmarkt. Prima, dat sluit ook aan bij wat jonge mensen willen. Maar zorg dan dat mensen aan zichzelf kunnen blijven sleutelen, dat ze zich vitaal houden. En houdt een baan op, zorg er dan voor dat ze de transfer kunnen maken naar een andere plek waar ze verder kunnen gaan met een inkomen verdienen. Nu is vast te vast en flex te flex, dat is in een notedop wat er aan de hand is."

Hoe valt dat bij uw achterban?
"Als ik dit vertel aan groepen leden, dan hoor ik alleen maar 'Jaap, dat klopt'. De sleutel die ik gebruik is de vraag: heb je kinderen? Hoe zit het met hun positie op de arbeidsmarkt, hun wens om een huis te kopen? Bij alles wat wij gaan bedenken, zeg ik, denk ook aan je kinderen."

Uw leden zullen dat ontslagrecht toch pas willen aanpassen als ze er vertrouwen in hebben dat er voldoende gebeurt aan scholing en begeleiding van werk naar werk?
"Ja, en volkomen terecht. Het ontslagrecht wordt al aan alle kanten omzeild en uitgehold. Het stelt geen bal meer voor. We zien allerlei constructies van flexwerk, payrolling en zzp'ers. Ondertussen is het het symbool geworden voor 'wil je vooruit' of 'houd je vast aan'. Ik zeg tegen politici en werkgevers: hou nou eens op met peuteren aan dat icoon, laten wij - werkgevers en werknemers - een goed gesprek voeren over wat de moderne verhoudingen op de arbeidsmarkt zijn.

En aan mij heb je geen makkie. Mijn taak is om in dat gesprek de waarde die wij belangrijk vinden te verdedigen als een leeuw."

Maar u heeft te maken met de politieke realiteit: er gaat de komende jaren aan dat ontslagrecht getornd worden.
"Ik ben niet in voor een gesprek over het ontslagrecht alleen. Ik heb vier dingen op een rijtje gezet die voor een werker belangrijk zijn. Die bepalen mijn agenda en hopelijk ook die van het CNV.

Het eerste is: mensen willen met respect behandeld worden. Ik ben geen kostenpost, ik ben geen productiefactor, ik ben Jaap Smit. Met een persoonlijkheid, bagage, privé-leven, kennis en kunde. Dat is tegengesteld aan de tendens die je nu ziet, maar als je zo naar je medewerker kijkt, haal je meer uit hem of haar dan wanneer je zegt 'voor jou tien anderen'.

Het tweede, dat zei ik net al: ik wil continuïteit om in mijn levensonderhoud te kunnen voorzien. Niet elke dag met de angst in mijn lijf naar mijn werk gaan en 's avonds thuiskomen en tegen mijn vrouw zeggen: zoek maar een brug, want ik ben alles kwijt. Dat is de Amerikaanse samenleving van hire and fire; je wordt makkelijk aangenomen, maar staat ook even makkelijk weer op straat. Het is ook niet de zekerheid van die ene baan die je nu hebt. Nee, het is leven met zekerheid dat je regelmatig van baan zult veranderen. Daarvoor moet de arbeidsmarkt veilig zijn, je moet er zonder te veel risico kunnen bewegen.

En mensen willen het gevoel hebben dat ze zich ontwikkelen en dat ze de ruimte krijgen hun werk te doen. Autonomie. Dat er niet de hele dag iemand over mijn schouder hangt om te zien of ik wel doe wat we hebben afgesproken. Kijk naar de zorg en het onderwijs. Mensen worden knettergek van het georganiseerde wantrouwen, dat totaal de motivatie weghaalt. Ze willen anderen verder helpen of beter maken en niet steeds kloteformuliertjes invullen, waarvan ik me afvraag wie die vervolgens gaat zitten lezen.

En ten vierde: loon naar werk. Euro's. Ik moet er wel mijn boterham en mijn huis van kunnen betalen."

In het pensioenakkoord staat een paragraaf juist over het ontwikkelen van mensen om ze fit en inzetbaar te houden. Maar door al het lawaai over de rest van het akkoord, horen we daar zelden over. Dreigt niet juist dit onderdeel in mooie woorden te blijven hangen?
"Nee. Wij broeden op dit onderwerp. En ik zit liever achter het stuur dan op de achterbank. Met ons verhaal sta ik vaak op de zeepkist en krijg ik van CNV-leden de handen op elkaar. Maar the proof of the pudding is in the eating: gaan we die verandering accepteren? Niet een verslechtering, maar een modernisering. En laten we niet vergeten: dat pensioenakkoord was al een hele stap. Prijs je als Nederland gelukkig met een vakbeweging die zélf zo'n majeure stap zet. We mopperen wel eens, maar als ik in Europa kijk, zie ik, hoe zuiderlijker, hoe groter de tegenstellingen en hoe groter de puinhoop. Hier zit gewoon een heel redelijke vakbeweging."

Zit u met de andere bonden op één lijn op dit thema?
"Mijn les van de afgelopen anderhalf jaar is dat aan de top van de vakbeweging, ook bij de FNV, een enorme dosis realiteitszin, nuchterheid en verantwoordelijkheidsgevoel zit."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden