Verwond huis herrijst, voor even

voor de sloop | reportage | De Nederlandse kunstenares Marjan Teeuwen herschept een door de oorlog verwoest huis in Gaza tot een megasculptuur van puin. Ze wil schoonheid brengen, geen chaos. 'Die hebben ze hier genoeg.'

Drie maanden lang passeerden de buurtjongens het huis, op weg naar school. Langs de lawaaiige hoofdweg van Gaza-Stad naar Khan Younis (in het zuiden van Gaza), waar aftandse brommers, magere paarden met wagens, ronkende laadbakjes en scheurende auto's alle zintuigen onafgebroken overbelasten.

Dag na dag riepen ze vanuit de verte: 'What's your name?' Nieuwsgierig, maar te verlegen om dichterbij te komen. Buitenlandse hulpverleners hadden ze al vaak gezien. Maar wat deed deze Hollandse vrouw hier? Ze liep een beetje mank, maar sjouwde met puin als de eerste de beste bouwvakker.

Week na week zagen ze het van gedaante veranderen: het verwonde huis met gapende gaten, vol puin en zwerfvuil - zoals zij, oorlogskinderen dat zo goed kennen - tot een stevig gestut pand waarvan de wonden werden geheeld. Maar hoe vreemd was dat? Die Hollandse vrouw bouwde geen mooie nieuwe muren, maar sloot het huis van de buitenwereld af met het beton uit de vloeren en met het oude puin.

"Zodra je drie brokken puin op elkaar legt, creëer je al orde. Geordend puin schept schoonheid. Fascinerend toch?" zegt Marjan Teeuwen (62). En het bijzondere is, zegt ze, dat de Palestijnse werklui die ze had ingehuurd dat na een tijdje herkenden, en snapten. "Zelfs de schoonheid van verbrande tegels en stenen gingen ze begrijpen. De taal van kunst kan grenzen overschrijden."

Het oeuvre van Marjan Teeuwen staat in het teken van het ordenen van chaos. Of zoals ze zelf zegt: "Ik onderzoek de polariteit tussen chaos en orde, destructie en constructie, vallen en opstaan. Het fascineert me dat mensen een enorme kracht hebben om de wereld op te bouwen. Maar ook een enorme kracht om die te vernietigen."

Gaza lijkt een bijna logische vervolgstap in haar artistieke loopbaan. Eerder creëerde Teeuwen vijf vergelijkbare grootschalige architectonische installaties in Nederland en één in Rusland, allemaal onder de titel 'Verwoest Huis'. Steeds ging het om panden die op de nominatie stonden gesloopt te worden.

Voordat de sloophamer kwam herschiep Teeuwen het gebouw tot een sculptuur, minutieus opgebouwd uit de aanwezige materialen, van gipsplaten tot betonbrokken, van tl-buizen tot vloerplanken. Ze schuwt grote ingrepen niet, zet wanden scheef en haalt plafonds naar beneden.

Het resultaat doet in ruimtelijkheid en verrassende perspectieven weleens denken aan Escher - maar bij Teeuwen kun je de ruimte zelf betreden en ervaren. Totdat de sloophamer dan toch komt en het kunstwerk vernietigt. Wat rest zijn foto's en video's, die artistieke werken in zichzelf zijn.

Opbouwen-verwoesten

"Ik realiseer me steeds meer dat ik de polariteit opbouwen-verwoesten, leven-dood, die al zo lang wezenlijk is in mijn werk, niet dichter kan naderen dan hier in Gaza", zegt Teeuwen. Anders dan bij eerdere projecten was dit pand al door mensenhand verwoest. Een Israëlische F-16 bombardeerde het huis in de oorlog in 2014. Een 40-jarige man werd gedood. De rest van de drie families die er woonden waren al gevlucht. Het bomgat in het dak zit er nog. Daar valt een straal licht door naar binnen.

De laatste dagen voor de opening zijn aangebroken, het is hectisch. Haar Palestijnse assistent Mohammed Dagga krijgt het ene telefoontje na het andere. Nadat een persbureau lucht kreeg van haar project staan de televisiezenders te dringen: Palestine TV, Oman TV, Al Jazeera, China News Agency. Mohammed wil haar aandacht, wat kan hij tegen al die journalisten zeggen? Marjan: "Mohammed, ik heb nog zoveel werk te doen, ik heb geen tijd!" Maar ze mogen toch komen. En steeds vertelt ze weer over haar thema: vernietiging en opbouw.

Maar de Arabische journalisten - allemaal zichtbaar onder de indruk van het grootse theater dat ze betreden - willen vooral weten: 'Waarom Gaza? Wat is je boodschap?' Ze verwachten dat Teeuwen een politieke boodschap heeft, zoals elke buitenlander die hierheen komt. Ze moet hen teleurstellen. "Ik ben geen actievoerder of hulpverlener. Ik ben kunstenaar. Ik koos Gaza omdat het artistiek interessant is."

Dat neemt niet weg dat dit beladen landstrookje een morele vraag oproept die ze moest beantwoorden. Kan je als buitenstaander kunst maken van oorlogsschade die zovelen hier fysiek en psychisch doet lijden? Teeuwen: "Dat was mijn eerste vraag: heb ik het recht hier te komen? Ik ben hier het afgelopen jaar drie keer geweest, en iedere keer werd die vraag met 'ja' beantwoord. We hebben een herinneringsplek nodig, zeiden veel mensen. Je móet komen. En nu het werk af is, bedanken ze me."

"Vertel, zeg het me", zegt ze tegen Jehad Abu Hatay. "Wat is de schoonheid hiervan?" Jehad glimlacht. Hij is trots, zonder hem was dit nooit van de grond gekomen, heeft Marjan hem meermalen gezegd. Hij is directeur van de 'Palestijnse Rode Halve Maan' (PRCS) in Khan Younis, en ontfermde zich vanaf het begin over haar. "Zoiets hebben we hier werkelijk nog nooit gezien, ze is uniek voor Gaza. We voelden het als een bijzondere opdracht om haar te helpen. Het geeft ons hoop dat vernietiging in zo iets moois kan veranderen."

Zo'n project in Gaza van de grond krijgen is geen sinecure. Er moest een visum komen van Israël (buitenlanders mogen Gaza niet zomaar in) en toestemming van Hamas. Er was een ingenieur nodig, en bouwvakkers, en bouwmaterialen, een chauffeur (als buitenlander reis je niet in je eentje door Gaza) en een huiseigenaar die zijn pand tijdelijk wilde afstaan.

Dat laatste bleek uiteindelijk makkelijk. Geen huiseigenaar in Gaza slaat een bod van 5000 dollar af om zijn bouwval voor een half jaar uit te lenen. Met Hamas heeft ze nooit contact gehad, maar ze heeft sterk de indruk dat Noor, een zoon van de eigenaar, hun informant was. "Ik betaalde hem om er 's nachts te slapen om het gereedschap te bewaken. Zijn familie is van Hamas, hij kwam elke dag even kijken. Hij heeft ze ongetwijfeld op de hoogte gehouden."

Vanuit de zandvlakte die ze in het midden van het pand heeft gecreëerd (anderhalve meter aarde is daar kruiwagen na kruiwagen uit gehaald) klautert Marjan een muurtje op. Ze loopt moeizaam als gevolg van polio. Natuurlijk heeft dat haar thematiek beïnvloed. Maar daar hoeft het verder niet over te gaan, vindt ze.

Wel wil ze iets vertellen over het opmerkelijke gegeven dat ze fysiek extreem zwaar werk doet voor iemand met een handicap. "Na mijn afstuderen dacht ik: met dit lichaam ga ik geen monumentaal werk doen." Maar na tien jaar schilderen, besefte ze dat dat niet werkte. "Samenvallen met wie je bent is wezenlijk om je artistieke beeldtaal te vinden. Je kunt niet ontkennen wie je bent."

Ze huurt weliswaar bouwvakkers in, maar het vormgeven van het geheel, het stapelen, doet ze eigenhandig. "Ik denk met mijn handen. Door het puin met mijn handen te voelen, weet ik welke kant het op moet. Vaak is het gewoon knutselen, heerlijk. Ik schets vooraf, maar veel ontvouwt zich onder mijn handen."

Wat zich heeft ontvouwd in de veelkamerwoning in Khan Younis is een monumentale architectonische sculptuur, als een theater. Dramatisch door het contrast tussen wit en zwart - stapels hout en tegels heeft ze op vuren diep zwart geblakerd, op dat spoor gezet door de brand die woedde na het bombardement. Tegen de achterwand van wat het podium zou kunnen zijn, hangt een complete betonnen vloer naar beneden.

Het dramatische effect wordt versterkt door het gefilterde licht dat door de zijmuur naar binnen sijpelt. Staketsels van zwart hout zijn gevuld met witte stukjes puin, het resultaat is als een gebrandschilderd raam. Gefilterd is ook de herrie van buiten: de chaos van Gaza dringt in deze geordende wereld nauwelijks door.

Vandaag komt Ezz al Zazoon kijken. Hij is fotograaf, Marjan wil met hem haar werk vastleggen. De jonge Palestijnse kunstenaar kijkt verwonderd, dwaalt rond en valt stil. Met bijna gebroken stem: "Ik voel voor het eerst weer iets. Voor het eerst voel ik schoonheid in Gaza." Ezz was tijdens de laatste oorlog 51 dagen op straat, zag te veel bommen en doden, verloor vrienden en twee broers. "Ik heb nooit eerder zoiets gezien. Ik voel de aanwezigheid van de mensen die hier woonden, elke kamer met zijn verhaal, ook al ken ik die mensen niet."

Na eindeloos aandringen durven twee buurvrouwen - die de laatste dagen trouw thee en koffie brengen - het huis ook te betreden. Ze aarzelen in het gangetje, pas na verdere aanmoediging stappen ze op de zandvlakte, het podium. "Nog nooit in mijn leven heb ik zoiets gezien. Het is vreemd", zegt Hala'a Sha'at. "Maar wij hier in Gaza zijn blij dat deze Hollandse vrouw hier zoiets moois komt maken."

Haar zus Moneera, volledig gesluierd in zwart, vertelt dat ze steeds benieuwd was naar wat hier gaande was. "Ik bleef mijn kinderen vragen: wat gebeurt daar? Maar ik wilde er niet heen, want ik voel droefenis om de families die hier woonden, om de man die hier is gedood". Ze vindt het vreemd, en mooi.

'Indrukwekkend' is het woord dat Marjan Teeuwen in Nederland het vaakst hoort. Het woord dat hier het meeste klinkt is 'beautiful'. Het lijkt wel alsof de schoonheid van de ordening hier dieper raakt, in deze wereld waar chaos overheerst. En veel meer dan in Nederland raakt dit mensen persoonlijk. Destructie is geen abstract gegeven. Het is deel van het leven hier.

undefined

'Vreemd en mooi'

"Yalla, come!" schreeuwt Mohammed naar de buurtjongens. Ze aarzelen, trekken gezichten, komen dichterbij en rennen weer weg. Maar eentje neemt het voortouw, en de rest volgt. Grote ogen hebben ze, en heel veel vragen, nu ze hier voor het eerst na drie maanden binnen zijn. Ze raken alles aan. 'Is het niet gevaarlijk is, dat op elkaar gestapelde puin?', willen ze weten. En hoeveel heeft dit wel niet gekost? En wat gaat hiermee in de toekomst gebeuren? Maar allesoverheersend bij deze pubers is de sensatie van schoonheid. "Het is voor het eerst dat ik zoiets zie", zegt Abdallah Hadaid, 15 jaar oud is hij. "Het is zo vreemd en zo mooi."

De kunstenares voelt voor het eerst na al die maanden weemoed dat ze het moet achterlaten, net nu het werk klaar is. "Ik was al die maanden zo bezig het te laten slagen. Pas nu voel ik het afscheid." 'Verwoest Huis Gaza' gaat plat, de eigenaar gaat er een nieuw huis bouwen. Nog anderhalve maand, en dan verwordt het weer tot het puin dat het was.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden