Verwoesting in verf

interview | Olphaert den Otter heeft 150 schilderingen van rampen gemaakt. Nee, niet van vlucht MH 17. 'Te extreem, te krankzinnig.' Zijn werk is nu verzameld in een boek en er is een tentoonstelling in het Centraal Museum in Utrecht.

Olphaert den Otter schildert rampen. Al vijf jaar vereeuwigt hij verwoestingen, aangericht door natuurgeweld en mensen, in oorlogen en bij 'vredesoperaties'. Foto's uit kranten en beelden van internet vormen zijn inspiratiebron. En die droogt nooit op: het wordt dan ook een oneindige serie. Ruim 150 rampschilderingen op A4-formaat heeft Den Otter inmiddels gemaakt. Die staan nu allemaal in een boek. Ook hangen er 24 van zijn 'world stress paintings', zoals de kunstenaar ze zelf noemt, in het Centraal Museum in Utrecht.

Tentoonstelling en boek waren net klaar voor de ramp met vlucht MH17 in Oekraïne. Is dat de reden dat de beelden van die catastrofe voortdurend opdoemen als je naar Den Otters schilderijen kijkt? Verklaart dat de ongemakkelijke stilte die er hangt in de kleine ruimte waar het museum ze presenteert? En lopen en kijken bezoekers daarom zo snel weg van de schilderijtjes van verwoeste steden, modderstromen, vuurzeeën, gekapseisde schepen, overstromingen, ingestorte huizen en rokende brokstukken?

Olphaert den Otter (Poortugaal, 1955) kan zich voorstellen dat mensen door de vliegramp met andere ogen kijken naar zijn werk. En zich misschien ook afvragen wat hem bezielt. Of hem zelfs verwijten dat hij misbruik maakt van het leed van anderen.

Waarom schildert u rampen?

"Dat is voortgevloeid uit de tentoonstelling Beroerd Landschap (in 2010 in Museum Belvédère in Heerenveen, red.) over de gevolgen van menselijk handelen voor natuur en cultuur. Voor die expositie had ik grote apocalyptische schilderijen gemaakt over de vier elementen - water, vuur, aarde en lucht - als catastrofe. Dat intrigeerde me zo dat ik daarna op basis van foto's uit de media kleine schilderijtjes ben gaan maken over rampen, geordend naar deze elementen.

"Niet elke catastrofe komt in aanmerking. Er moet een mensenhand aan te pas zijn gekomen. Dus in principe geen vulkaanuitbarsting of een tsunami. Tenzij de tsunami bijvoorbeeld een kerncentrale treft die daar niet bestand tegen blijkt te zijn, omdat de mens hem niet veilig genoeg gebouwd heeft. Ik heb bewust gekozen voor het A4-formaat, omdat dat enigszins overeenkomt met het krantenformaat. Je gaat dan ook goed het verschil zien tussen de oorspronkelijke foto en mijn interpretatie. Ik laat meestal dingen weg, zodat de kern van de ramp overblijft."

Er staan nooit mensen op uw schilderijen, ook geen slachtoffers of sporen van hun aanwezigheid.

"Mensen zijn slachtoffer of dader en zouden het beeld verstoren en ik wil ook geen onderscheid maken in ellende. Mijn werk gaat over de mensenhand in breedste zin, of het nu gaat om een natuurramp of oorlogsmisdaden. Ik zet er daarom ook geen informatie bij, al zullen veel mensen in een gekapseisd schip meteen de Costa Concordia herkennen.

"Ik ben opgegroeid met het idee van de maakbare samenleving. Het rapport 'Grenzen aan de groei' (1972) van de Club van Rome was voor mij een kantelmoment. Ineens drong het besef door dat we onszelf ook kunnen overschatten en dat er een keerzijde is aan de groei. Vroeger dacht je dat mensen alleen maar slachtoffer waren bij een overstroming of een milieuramp. Nu denk je: misschien zijn mensen ook wel de daders."

Afgaand op het criterium van de mensenhand komt er dus ook een schilderij over de vliegramp in Oekraïne?

"Nee, ik wist vrijwel meteen dat ik deze ramp niet ga schilderen, omdat dit zo extreem is dat het een plek krijgt in ons collectieve geheugen. Net als de aanslag op de WTC-torens in New York. De beelden van deze catastrofes vertellen alles al en zitten zo in ons geheugen gebeiteld, dat ik daar niets meer aan kan toevoegen. Een vliegtuig dat uit de lucht is geschoten, voldoet op zich aan mijn criteria om er een schilderij van te maken. Ook een reden om er wel iets mee te doen, is dat deze ramp misschien het verloop van de geschiedenis zal veranderen. Toch valt het voor mij af, omdat het te extreem, te krankzinnig is."

In uw boek zag ik schilderijen van een brandend vliegtuig dat neerstort en rokende wrakstukken. Mensen zullen dat associëren met MH17.

"Dat is begrijpelijk. Maar dat vliegtuig is de Concorde die kort na de start brandend neerstortte. Op de startbaan lag een klein metalen voorwerp dat in de brandstoftank was geslagen en een explosie had veroorzaakt. Ik heb het geschilderd als metafoor voor de mens die denkt dat hij almachtig is en alles onder controle heeft. Zelfoverschatting, hubris, de hoogmoed van de mens, daar draait het vaak om in mijn werk."

Misbruikt u niet het leed van anderen om daar mooie, soms haast serene schilderijtjes van te maken?

"De vluchtige omgang met het nieuws in beelden, dát vind ik pas liefdeloos. Ik herneem de beelden en schilder ze met volle aandacht. Ik hoop dat ze zo niet de volgende dag al in de kattenbak of bij het oud papier liggen. Van misbruik van ellende is geen sprake, al heb ik wel eens getwijfeld of ik door moest gaan. Maar toen ik in Museum Boijmans van Beuningen de etsen van Goya zag over de verschrikkingen van de Spaanse Onafhankelijkheidsoorlog, wist ik dat er geen reden is om te stoppen. Het is van alle tijden om rampen te verbeelden. Het wordt pas echt misbruik als ik er hele artistieke beelden van zou maken. Ik houd het zo realistisch mogelijk. Waar ik zelf de meeste moeite mee heb, is dat het niet te moralistisch mag worden. Ik wil geen daders en schuldigen aanwijzen. Wij zijn dat in feite allemaal. De barbaren zitten niet alleen in Syrië, wij kunnen ook zelf die barbaren zijn."

Hoe lang gaat u hiermee door?

"De serie is in principe oneindig. Maar ik wil in de volgende 150 schilderijen wel andere accenten gaan leggen. Ik hoop te kunnen laten zien dat in de chaos na een ramp in potentie ook al de kiem ligt voor nieuwe dingen. Je ziet vaak, ook nu na deze vliegramp, dat mensen saamhoriger worden, elkaar willen helpen, dat er gezocht wordt naar oplossingen. Het is moeilijk te verbeelden in verf, maar ik wil meer gaan toewerken naar de hoopvolle gedachte dat er uit de brokstukken van een catastrofe ook iets nieuws kan ontstaan."

De tentoonstelling 'World Stress Painting' van Olphaert den Otter is t/m 31 augustus te zien in het Centraal Museum Utrecht.

Het gelijknamige boek kost 32,50 euro, uitg. Timmer Art Books.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden