Verwoest toerisme schoonheid?

In het Filosofisch Elftal analyseren twee denkers een actuele kwestie. Deze week: is het erg als een stad of streek door toerisme ingrijpend verandert?

Venetië trekt jaarlijks 30 miljoen toeristen, deze zomer mede dankzij de toonaangevende biënnale. De documentaire 'I Love Venice' toont de gevolgen. De stad verandert in een pretpark en verloor de laatste vijftig jaar twee derde van haar inwoners, van wie er nog maar 60.000 resten in het historische centrum. Het gemeentebestuur maakt intussen plannen om nog meer toeristen te trekken.

De binnenstad van Amsterdam, het Venetië van het noorden, staat op dezelfde werelderfgoedlijst, en zou in de toekomst een vergelijkbare ontwikkeling kunnen doormaken.

Zou dat erg zijn? Wat weegt zwaarder: het recht van bewoners om in een eeuwenoude stad of streek te wonen, of het recht van de rest van de wereld om die plaats te bezoeken?

Marli Huijer, bijzonder hoogleraar filosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam: "Als een stad werelderfgoed wordt, wordt die stad officieel eigendom van de hele mensheid. Maar als iets van iedereen is, is het eigenlijk ook van niemand. Die leegte van het bezit komt tot uiting in het begrip toerisme. De toerist is een consument op doortocht. De enige binding die hij heeft met de stad of streek die hij bezoekt, is esthetisch. Hij neemt het werelderfgoed tot zich als een belevenis, een lekker hapje. Hij voelt geen verantwoordelijkheid om het in stand te houden."

Frank Ankersmit, emeritus-hoogleraar intellectuele geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen: "Dat zou ik niet zonder meer stellen. Het toerisme heeft, zeker in een stad als Venetië, bijzonder oude papieren. Achttiende-eeuwse Venetiaanse schilders als Canaletto en Guardi verkochten hun stadsgezichten aan toeristen als souvenirs. Iedereen die in Europa iets voorstelde, bezocht de Italiaanse steden. Goethe leerde zichzelf kennen tijdens zijn Italienische Reise. Veel Duitsers ervoeren Italië als een spiegel waarin ze van nabij dienden te kijken."

Huijer: "Mooie verhalen, maar helaas hebben ze weinig te maken met het hedendaagse massatoerisme in Venetië. Dat wat het erfgoed schitterend maakt, wordt ondermijnd door de toerist die erop afkomt. Ook al kan die daar zelf weinig aan doen. Zelfs als de toerist het liefst authentieke winkeltjes en eettentjes bezoekt, draagt zijn eigen komst bij aan de prijsstijging van de grond, die ertoe leidt dat op den duur alleen nog grote winkel- en fastfoodketens zich kunnen vestigen.

"De rijke internationale jetset koopt appartementen op, waar ze slechts af en toe verblijven, en de huizenprijzen stijgen verder. En uit de stad verdwijnen intussen de bakkers, de scholen, de ziekenhuizen en speelplaatsen. Daarvoor in de plaats komen prullenbakken en hotels. De inwoners hebben maar twee opties: passief ondergaan dat hun leefomgeving steeds onleefbaarder wordt, of vertrekken."

Ankersmit: "Het is vreemd om te doen alsof het toerisme enkel dingen kapotmaakt. Natuurlijk moet er een zekere balans zijn tussen de toerist en de lokale bewoner, maar in het geval van Venetië kun je toch onmogelijk de toerist overal de schuld van geven. Het toerisme houdt Venetië juist op de been. Zonder toerisme zou in die stad allang geen economisch leven meer mogelijk zijn.

"Alleen al het peperdure onderhoud van de panden en funderingen zou onbetaalbaar worden. De ligging is prachtig, maar zeer onpraktisch. Dankzij de toeristen kan de stad behouden blijven, en is er tenminste enig leven in de straten. Dat is al een kleine driehonderd jaar zo. In de winter zijn er minder toeristen. Dan is het er een dooie bedoening, zie 'De dood in Venetië' (1912) van Thomas Mann.

"Kijk, als toeristen de zaak verwoesten, zoals in Luxor, waar de befaamde hiërogliefen dreigen te vergaan door de adem van miljoenen bewonderaars, of in natuurgebieden die wreed verstoord worden, dan is dat kwalijk. Maar in een stad als Venetië is dat niet het geval - integendeel. De schoonheid blijft in volle luister behouden dankzij de toeristen."

Huijer: "Grote toeristenstromen zorgen inderdaad voor geld om monumenten te restaureren. Maar de steden waarin die monumenten zich bevinden, worden wezenloos. Elke imperfectie, al het alledaags menselijke wordt verbannen. In een levende stad tref je honden, kinderen, bejaarden, junks en hangjongeren. En hier en daar een vervallen huis.

"In een stad die zich op massatoerisme richt, tref je fastfood, hotels en prullenbakken. En rimpelloze grachten, waar niets meer aan mag veranderen. Er kan nauwelijks iets nieuws worden gebouwd, en er kan ook niets vervallen raken. Die fixatie, het stilzetten van de tijd, is onmenselijk. Het wrange is dat hiermee ook de kans op nieuwe schoonheid uitgesloten wordt. Want juist door ondernemende mensen die in hun omgeving investeerden, ontstonden de monumenten die wij nu eeuwige schoonheid toedichten."

Ankersmit: "Als je toerisme wilt weren, doe je net zo goed alsof je de tijd kan stilzetten. Toerisme staat niet buiten de geschiedenis, het is evengoed een vorm van leven. En niet eens een nieuwe. Louis Couperus schreef meeslepend over een Romeinse familie die ergens in de eerste eeuwen van onze jaartelling de piramides in Egypte bezocht. Ik zou de bewering dat toeristen nu geen enkele binding voelen met het werelderfgoed dat ze bezoeken, niet voor mijn rekening willen nemen."

Huijer: "Ik zeg niet dat de toerist er niet mag zijn, ik zeg alleen dat het massatoerisme destructieve effecten heeft. Dit blijkt ook uit politieke keuzes. De Pools-Britse socioloog Zygmunt Bauman laat dit treffend zien, in een vergelijking van toeristen en vluchtelingen. In landen waar het toerisme groot is, worden de immigratiewetten strenger. Want de illegaal is schadelijk voor de toeristenindustrie. Terwijl een Afrikaanse bootvluchteling meer betaalt voor zijn oversteek dan een toerist voor een ticket. De ene reiziger wordt met open armen ontvangen, in opgepoetste monumenten, de andere wordt zo resoluut mogelijk geweigerd."

filosofisch elftal

Haring

Gude - Roeser - Ankersmit

Van Tongeren - Spruyt - Groot

Van Brederode - Huijer Noordegraaf - Gescinska

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden