Verwar religie niet met cultuur

moslims | Termen als katholiek of moslim duiden vaak een culturele groep aan in plaats van een religie. Dat leidt soms tot gevaarlijke situaties, laat Dick Wursten zien.

Belfast, Noord-Ierland, de strijd tussen 'protestanten' en 'katholieken' is nog volop aan de gang. Een man wordt tegengehouden bij een wegversperring. 'Protestant of katholiek?' vraagt de soldaat. 'Atheïst', antwoordt de man. 'Een protestantse of een katholieke atheïst?', buldert de soldaat.

Christopher Hitchens (auteur van 'God is not great') vertelt deze anekdote in het hoofdstuk 'Religion kills'. Het bewijst zijns inziens de funeste invloed die godsdienst heeft op het samenleven van mensen. De anekdote is pijnlijk en hilarisch tegelijk, maar brengt ook een nuance aan in zijn betoog. De pointe maakt immers duidelijk dat de religieuze marker (protestant/katholiek) eigenlijk helemaal niet verwijst naar een religieuze praktijk of een diepdoorleefd geloof als bron van handelen. De religieuze term dient simpelweg om 'de onzen' van 'de hunnen' te onderscheiden.

In Noord-Ierland kon men dus prima atheïst en marxist zijn en toch te boek staan als een militante katholiek. Ook kon men met vlaggen van orangisten marcheren door katholieke straten zonder ooit een Bijbel te hebben aangeraakt, wat toch wel het absolute minimum is om 'protestant' in religieuze zin genoemd te kunnen worden. De religieuze aanduiding diende in Noord-Ierland om het kamp aan te duiden waar je bij hoorde. Het was een groepsetiket, een nom de guerre.

Ik las de anekdote onlangs opnieuw in een boek over de ingewikkelde relatie tussen religie en cultuur van de Franse socioloog en islamkenner Olivier Roy ('Holy Ignorance'). Hij gebruikt het om invoelbaar te maken hoe ongrijpbaar een religieuze term eigenlijk is. In zijn versie is de atheïst trouwens een moslim geworden. The times they are a-changin'.

Gestempeld

Nu hebben we dus al katholieke atheïsten en protestantse moslims. Een religieuze aanduiding kan blijkbaar gemakkelijk veranderen in een culturele of etnische aanduiding. De voorwaarde lijkt te zijn dat een bepaalde godsdienst een groot deel van de samenleving lange tijd heeft gestempeld.

Zo zijn Polen katholiek, Russen orthodox, en Tibetanen boeddhist. Dat is natuurlijk niet zo. Ze zijn het niet allemaal, en niet op dezelfde manier, en velen enkel 'sociologisch'. Of, dichterbij: na eeuwen van levensbeschouwelijke apartheid tussen de Noordelijke en de Zuidelijke Nederlanden spreken we over 'calvinistische Hollanders' en 'katholieke Vlamingen'. Ook deze uitspraak heeft enkel zin als je de religieuze markers als culturele interpreteert. Het suggereert dat humanisten in Vlaanderen in culturele zin gestempeld zijn door het katholieke verleden en dat katholieken in Holland een calvinistische 'tic' hebben.

In deze gevallen lijkt het gebruik van een religieuze term tamelijk onschuldig, maar het Noord-Ierse voorbeeld maakt duidelijk dat het niet ongevaarlijk is als de die term blijft hangen. En als je de situatie in Polen, Rusland en Tibet bekijkt, zitten daar toch ook wel wat haken en ogen aan. Zonder meer duidelijk is dat in Noord-Ierland haatpredikers als dominee Ian Paisley door de religieuze kleur van de groepsaanduiding zo lang konden gedijen. Hitchens had natuurlijk een punt.

Dit gebruik van religieuze termen voor de identificatie van een groep is wijdverspreid. Als wij bijvoorbeeld spreken over 'de moslims van Europa' dan hebben we het meestal niet over religie, maar verwijzen wij naar een groep mensen die we zo snel niet kunnen plaatsen vanuit ons perspectief en die we dus maar gauw met behulp van de 'grootste gemene deler' aanduiden: de meerderheidsgodsdienst in de gebieden waaruit ze afkomstig zijn: de islam.

'Moslims' is hier een etnische aanduiding. Dit is niet onschuldig. Vanaf het moment dat we 'ze' (een heel gedifferentieerde groep mensen) 'moslims' noemen, scheren we ze over één kam en pinnen hen vast op een godsdienst, die de hunne misschien helemaal niet is. Zo gaat godsdienst op hun zelfbeeld wegen en van de weeromstuit onze perceptie nog meer bepalen.

Heruitvinden

Vooral bij migranten is de impact van deze benadering niet te onderschatten, juist omdat zij veel zaken waaraan ze hun identiteit ontleenden, hebben moeten achterlaten en zich onzeker voelen over 'wie ze nu eigenlijk zijn'. Ze moeten zichzelf als het ware heruitvinden.

Door hen als moslims aan te spreken, stuur je de constructie van hun nieuwe identiteit in een religieuze richting. Dat is niet ongevaarlijk, vooral ook omdat er hier inmiddels een hele batterij religieuze woordvoerders klaar staat om hen te helpen dat gat in hun identiteit op te vullen.

Voor je er erg in hebt, kapen moslimdominees à la Paisley met hun politiek-religieuze construct het discours en zijn we vertrokken voor een volgend potje religieus armworstelen in Europa. Daarop zit ik niet te wachten. Het gebruik van religieuze termen in het maatschappelijk debat vraagt om een algemene zindelijkheidstraining.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden