'Vertrouwen consument keert terug'

Klaas Knot is nu anderhalf jaar president van De Nederlandsche Bank en voorzichtig positief over de toekomst. 'De sentimenten zijn sterk veranderd.'

'Was je hier al eens eerder geweest?", vraagt Klaas Knot in de werkkamer van de president van De Nederlandsche Bank (DNB). "Tja, alles is nog precies zo als mijn voorganger het heeft achtergelaten. Misschien wordt het tijd de inrichting toch eens iets te veranderen."

Wie niet beter weet zou denken dat Knot net is ingetrokken als hoogste man bij DNB. Toch zwaait hij alweer ruim anderhalf jaar de scepter bij de centrale bank, als opvolger van Nout Wellink. "En de komende twaalf jaar blijft die plek, als het aan mij ligt tenminste, nog bezet." Veertien jaar is de maximale termijn die de president van DNB mag aanblijven.

Als Knot in juli 2011 Wellink opvolgt, ligt DNB onder vuur. Na de kredietcrisis van 2008, waarin de Nederlandse banken hard worden geraakt en de overheid zich gedwongen ziet met miljarden euro's de banken te hulp te schieten, eist de politiek een cultuurverandering bij de toezichthouder. Die moest scherper zijn, dichter op de huid zitten van financiële instellingen. Debacles als de failliete IJslandse bank Icesave of de DSB Bank van Dirk Scheringa mogen niet meer voorkomen.

Toch valt er ruim een maand geleden opnieuw een bank om. SNS Reaal moet voor 3,7 miljard euro aan belastinggeld gered worden van een faillissement. Is het vernieuwde toezicht van DNB daarmee gezakt voor de eerste echte test? "Integendeel", zegt Knot. "Het optreden rond SNS Reaal heeft juist laten zien dat de cultuurverandering waar om werd gevraagd, zich heeft voltrokken. Je hebt deze live meegemaakt, zou ik bijna willen zeggen."

Er is 3,7 miljard euro uitgegeven aan het redden van een bank. Die problematiek hadden we na 2008 toch achter ons gelaten?

"Ik snap goed dat mensen dat zo ervaren. Er komt veel oud zeer naar boven, nu we opnieuw een bank van de ondergang moeten redden. Maar dan zou ik willen zeggen: het is ook oud zeer waaraan SNS ten onder is gegaan. Oud zeer dat zich nu pas manifesteert. De aankoop van een grote portefeuille vastgoed in 2006 heeft de kiem gelegd voor dit faillissement.

"Zoals directeur toezicht Jan Sijbrand het zei in de Tweede Kamer: in 2009 ging de markt voor vastgoed op slot en is voor SNS de val dichtgeklapt. Sinds die tijd is het concern een speelbal geweest van de waardeontwikkeling van zijn vastgoed, daar was geen invloed meer op mogelijk. Het is niet fair om dan te zeggen dat we sinds 2008 niets zijn opgeschoten.

"Het is natuurlijk niet zo dat de 3,7 miljard euro voor SNS allemaal weggegooid geld is. Dat punt heb ik nog wel eens gemist in alle commotie na de nationalisatie. Het gaat om kapitaalsteun waarmee zowel het slechte als het goede deel van SNS overeind wordt gehouden.

"Van het slechte deel, de zogeheten bad bank, kun je verwachten dat er uiteindelijk weinig geld terug zal komen. Maar het goede deel wordt ooit weer verkocht. Dan kan een belangrijk deel worden terugverdiend. Het beeld dat de overheid nu weer 3,7 miljard euro in een put gooit klopt dus niet."

De extra uitgaven leidden er wel mede toe dat het kabinet extra moet bezuinigen om te voldoen aan de Europese begrotingsregels.
"Dat we nu alweer over nieuwe bezuinigingen moeten praten is vooral een gevolg van de bewuste keuze van het kabinet om geen buffers in te bouwen in het regeerakkoord. Slechts een paar weken nadat het regeerakkoord was afgesloten werd het kabinet al geconfronteerd met zeer tegenvallende groeicijfers in het derde kwartaal van 2012.

"In eerdere kabinetten was het gebruikelijk om marges in te bouwen. Bijvoorbeeld door de economische groei wat behoedzamer in te schatten. Dat bouwt een extra buffer in waardoor niet telkens op elke mee- of tegenvaller gereageerd hoeft te worden. Dit kabinet heeft besloten dat niet te doen, en daar betaalt het in zekere zin nu meteen de prijs voor."

U staat positief tegenover de door het kabinet aangekondigde hervormingen. Vreest u dat deze gaan sneuvelen in de onderhandelingen met sociale partners en oppositie?
"Politiek is niet mijn vak. Ik heb de uitkomsten daarvan te accepteren, en het is een logisch gevolg van het feit dat de kiezers voor een steeds groter deel zwevend zijn. Er ligt een probleem met de minderheid in de Eerste Kamer. Dat leidt tot nieuwe onderhandelingen en levert geen beeld op van een koersvast beleid.

"Maar laten we de zaak niet overdrijven. Neem het akkoord over de woningmarkt. Het proces verdient misschien geen schoonheidsprijs, maar over de maatregelen ben ik uiteindelijk wel tevreden. Ik hoop dat dit op meerdere dossiers zo kan gebeuren. Dat is eerder ook gelukt met het Lente-akkoord, toen een ad-hoccoalitie van regerings- en oppositiepartijen een begroting presenteerde. Dat laat zien dat de noodzaak van een solide begrotingsbeleid breed gevoeld wordt in de Nederlandse politiek.

"We hebben natuurlijk de afgelopen jaren wel erg vaak kabinetswisselingen gehad. We moeten uitkijken dat we daarmee niet teveel gaan lijken op landen waar we zelf altijd zoveel kritiek op hebben, zoals Italië of Griekenland."

Is het verstandig om nu zo hard te bezuinigen? Sinds 2010 is er al voor 46 miljard euro gesneden, en de economie bevindt zich nog altijd in recessie.
"Eind vorig jaar werd bekend dat het tekort door de norm van 3 procent zou zakken. Toen heb ik gezegd dat ik begrijp dat het kabinet in 2013 niet koste wat kost de norm moet willen halen. Maar voor 2014 vind ik dat er wel iets moet gebeuren.

"Als je kijkt naar de onderliggende cijfers van het tekort - dus los van de economische tegenwind - dan doet dit kabinet in 2013 al heel veel. Er wordt fors ingegrepen, en alleen vanwege tegenvallende groeicijfers wordt de norm niet gehaald. Tegelijkertijd zijn we al een aantal maanden op weg in dit jaar. Dan kun je eigenlijk alleen maar reageren door de belastingen te verhogen, want de meeste uitgaven liggen gewoon vast. Dat is extra schadelijk voor de economische groei, en die staat al onder druk. Dus ik begrijp dat het kabinet in 2013 het tekort iets laat oplopen.

"Voor 2014 gaat dat niet op. In dat jaar doet het kabinet nog helemaal niets om het onderliggende tekort te verbeteren. Sterker nog, zonder de aanvullende maatregelen waarover nu wordt onderhandeld, verslechtert onze positie juist. Dat is voor mij onacceptabel. Er zal dus voldoende bezuinigd moeten worden om dat structurele tekort niet te laten verslechteren.

"Dan praat ik dus niet over kapotbezuinigen. In feite is het begrotingsbeleid in 2014 dan ongeveer neutraal. Ik pleit wel tegen extra stimuleringen in 2014, want op lange termijn kunnen we ons dit gewoonweg niet veroorloven."

Maar Nederland betaalt toch een zeer lage rente op de staatsschuld? Er zijn mensen die zeggen: gebruik dat om te investeren en de economie aan te jagen.
"Die lage rente is nu erg fijn, maar op termijn een groot risico. Als je de rentebetalingen op de staatsschuld buiten beschouwing laat, zie je dat de lopende uitgaven nog steeds de lopende inkomsten overtreffen. Dit heet in vaktaal het primaire tekort. Er is in de eurozone maar een land dat er op dit punt slechter voorstaat dan Nederland. Dat is Spanje. Ik hoor u denken: Portugal, Ierland, Italië, Griekenland - ja, die staan er volgens die maatstaf allemaal beter voor! Daar schrok ik ook van toen ik dat onder ogen kreeg.

"Dat we er in het eindcijfer, het feitelijke begrotingstekort, zoveel beter voor staan dan andere landen is alleen te danken aan het feit dat we zo weinig rente betalen op onze staatsschuld. We hebben onszelf afhankelijk gemaakt van die lage rente. Terwijl je op je klompen kunt aanvoelen dat die rente weer omhoog zal gaan, als de crisis langzamerhand wegebt.

"De situatie van onze overheidsfinanciën is problematischer dan we lange tijd hebben willen erkennen. Onze economie, de basis waaruit wij onze collectieve uitgaven moeten financieren, heeft een enorme klap gekregen in 2008, 2009 en de jaren daarna. Terwijl onze uitgaven altijd gebaseerd zijn geweest op de veronderstelling dat we ieder jaar zo'n 2,5 procent zouden blijven groeien.

"Daarnaast is het zo dat vanwege de vergrijzing de beroepsbevolking vanaf 2016 niet meer zal groeien. Dat betekent dat alle economische groei vanaf dan alleen maar kan komen uit een groei van de arbeidsproductiviteit. Dan doe je het met 1,5 procent per jaar helemaal niet slecht. We moeten onze collectieve uitgaven in overeenstemming brengen met die realiteit. Dat kun je niet voor je uit blijven schuiven."

In het jaarverslag dat gisteren gepresenteerd is laat u zich toch voorzichtig positief uit over de economische verwachtingen in het komende jaar.
"Daar is ook reden voor. Het sentiment is sterk verbeterd. Je ziet het aan de aandelenbeurzen die nieuwe records laten zien, of aan de sterk gedaalde rentes voor Zuid-Europese landen. Het gemak waarmee de uitslag van de Italiaanse verkiezingen door beleggers is geabsorbeerd, laat zien dat de markten veel robuuster zijn geworden. Er is sprake van terugkeer van vertrouwen in de eurozone, terwijl het gebrek aan vertrouwen heeft geleid tot deze recessie.

"De wereldhandel trekt onmiskenbaar aan, en het Nederlandse bedrijfsleven is goed gepositioneerd om daarvan te profiteren. We hebben een stevige concurrentiepositie, in tegenstelling tot bijvoorbeeld de jaren tachtig toen er net een loon- en prijsgolf had plaatsgevonden.

"Nederland komt altijd op klassieke wijze uit een recessie, doordat de export als eerste aantrekt. Daarna zullen ook de bedrijfsinvesteringen en de consumptie weer toenemen."

Klaas Knot
Klaas Henderikus Willem Knot is sinds juli 2011 president van De Nederlandsche Bank, als opvolger van Nout Wellink. Knot werd op 14 april 1967 geboren in het Groningse dorpje Onderdendam. Na het vwo gaat hij algemene economie studeren aan de Rijksuniversiteit Groningen. In 1991 studeert hij cum laude af, en in 1995 promoveert hij tot doctor in de economie. Vervolgens werkt Knot bijna twaalf jaar bij DNB, onder meer als economisch beleidsmedewerker en later als directeur van de divisie verantwoordelijk voor het toezichtbeleid. Hij wisselt deze periode af met functies bij het Internationaal Monetair Fonds (1998 - 1999) en de vroegere Pensioen- & Verzekeringskamer (2003 - 2004), die later opgaat in DNB. Sinds 2005 is Knot tevens hoogleraar Economics of Central Banking aan de Rijksuniversiteit Groningen. Tussen 2009 en 2011 werkt hij als plaatsvervangend thesauriër-generaal en directeur financiële markten bij het ministerie van financiën.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden