Opinie

Vertrouw op Allah, maar bind eerst je kameel vast

Waterflesje met portret van een IS-strijder, gevonden in de Syrische stad Raqqa. Beeld AP

Al weten we hoe schaamte de jihadganger drijft, het leidt niet tot een plan van aanpak, zegt sociaal wetenschapper Aart Broek.

We weten waardoor jihadgangers hun heil bij geweld zoeken. Daarom hoeven we ons niet af te vragen of bestaande deradicaliseringsprogramma's zinvol zijn. Een effectief 'medicijn' is er nog niet. Het maatwerk dat het hoofdredactioneel commentaar bepleit, getuigt dan ook van een ongerechtvaardigd optimisme.

Terrorismedeskundige Jessica Stern bracht jaren door bij militante groeperingen in de islamitische wereld. Zij kwam tot de conclusie dat schaamtevolle ervaringen een uitzonderlijk krachtige brandstof voor geweld kunnen zijn. Dat is inmiddels door wetenschappers onderschreven.

Hoe overtuigend de diagnose van Stern en anderen ook mag zijn, ze geeft geen antwoord op de vraag hoe om te gaan met wat we in het dagelijks leven 'schaamte' noemen: het ervaren van vernederingen en de angst voor herhaling ervan. We hebben inmiddels de nodige kennis over schaamte om te weten met welk ingrijpend sociaal-emotioneel fenomeen we te maken hebben en waar dat zich bovenal voordoet. Zo weten we dat de ernstigste vormen van schaamte worden opgedaan in de eigen sociaal-culturele groep. In onderhavig geval, die waartoe jihadgangers behoren: de moslimgemeenschap.

Respect als compensatie

Schaamte-ervaringen staan in onze ziel gegrift als letters in marmer: voor de rest van ons leven. Ze zijn onuitwisbaar, uiterst pijnlijk en vormen de ader van een vrijwel onverzadigbaar verlangen naar het zo dikwijls gehoorde 'respect', oftewel geborgenheid, waardering en bewondering. Bij gebrek daaraan lonkt de weg van geweld.

Vernedering verlangt respect ter compensatie - goedschiks of kwaadschiks. Meer dan eens is het ondoenlijk om dat respect te verkrijgen in de eigen moslimgroep en nog minder in de bredere maatschappelijke context. Een rechtvaardiging voor een gewelddadige (uit)weg is vervolgens gemakkelijk te vinden.

De jihadganger is in de eigen beleving slachtoffer van het decadente Europa en van de eigen moslimgroep die de leer van de Koran verzaakt. Respect wordt vervolgens in de koesterende jihadgroep wél gevonden, hoe kortstondig die soms mag zijn.

Toekomstperspectief

De opeenstapeling van ernstige schaamte-ervaringen in het eigen verleden, een gebrek aan geborgenheid in het heden en een ontbrekend toekomstperspectief worden door de jihad ruimschoots goedgemaakt. Als strijder weet je je geborgen tot in het hiernamaals. Met gewelddadige agressie wreken de jihadstrijders de eigen opgelopen schaamte. Ze houden zichzelf en hun lotgenoten elders een betoverend droombeeld voor.

De reis naar het kalifaat, de oorlogservaringen en het vertrek (deserteren) uit de gewelddadige jihad leiden vervolgens voor de jihadspijtoptanten tot nieuwe en extra belastende schaamte-ervaringen. Zo wordt het drieluik zichtbaar dat voor het afkicken ingekleurd moet worden: een regulier acceptabele geborgenheid in het heden, een duurzaam toekomstperspectief, een evenwichtige emotionaliteit.

De moslimgemeenschappen en westerse samenlevingen die dit invulling zouden moeten geven, bezorgden de IS-spijtoptant juist de schaamte-ervaringen die tot het afreizen naar het kalifaat en het gewelddadig handelen aanzetten. Wij kunnen onszelf toedichten de spijtoptant als verloren zoon of dochter in de armen te sluiten, maar dat is wensdenken. We zijn vooralsnog niet in staat om het geschetste drieluik praktisch te realiseren. Ondoenlijk. De IS-spijtoptanten zijn en blijven dan ook een kruitvat met een lontje.

Niet voor niets bouwen we al eeuwen het kruithuis zo ver mogelijk buiten de woonkernen. Houden zo. Of, in stijl met het onderwerp, vertrouw op Allah, maar bind eerst je kameel vast.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden