Vertrek Schulz zet veel in beweging in Brussel en Berlijn

Scheidend voorzitter van het Europees Parlement Martin Schulz. Beeld anp

Martin Schulz is een politicus die de afgelopen jaren zowel lof als hoon over zich heen heeft gekregen, maar één ding staat vast: de Duitser heeft de zichtbaarheid van het Europees Parlement enorm vergroot.

Vanmorgen kondigde Schulz zijn vertrek als parlementsvoorzitter aan. Hij gaat zich vanaf januari voor zijn sociaal-democratische partij SPD mengen in de Duitse verkiezingsstrijd.

"Mijn toewijding aan het Europese project blijft overeind", zei de 60-jarige Schulz in Brussel, waar hij zijn vertrek bekendmaakte. "Vanaf nu zal ik op een nationaal niveau strijden voor dit project."

Schulz zal voor de SPD de lijst gaan aanvoeren in de aan Nederland grenzende deelstaat Noord-Rijnland-Westfalen, naar inwonertal (achttien miljoen) de grootste van Duitsland. De Duitse Bondsdagverkiezingen zijn in september of oktober volgend jaar.

Schulz' overstap van de Europese naar de Duitse politiek heeft aan beide kanten de nodige politieke gevolgen.

Discussie

In het Europees Parlement rommelde het al een tijdje, omdat de lopende parlementstermijn van vijf jaar bijna op de helft is. Kort na de Europese verkiezingen van 2014 kwamen de grootste twee machtsblokken tot een soort 'gentlemen's agreement': Schulz zou de eerste helft nog voorzitter mogen blijven (hij is het al sinds 2012), maar dan mocht een christen-democraat de tweede helft voor zijn of haar rekening nemen.

De afgelopen maanden kwam deze afspraak echter ter discussie te staan. Schulz leek alsnog te mikken op een verlengd verblijf in de voorzittersstoel. Ook voorzitter Jean-Claude Juncker van de Europese Commissie, een christen-democraat, zou hebben gepleit voor het aanblijven van de Duitser. Volgens het Duitse weekblad Der Spiegel heeft Juncker zelfs met zijn positie gezwaaid: als Schulz gaat, dan hij ook.

De afgelopen jaren heeft het Europees Parlement onder Schulz aanzienlijk aan gewicht gewonnen. Dat lag deels buiten zijn macht: sinds het Verdrag van Lissabon in 2009 van kracht werd, heeft het parlement op veel meer beleidsterreinen (mede)beslissingsmacht gekregen.

Voorzitter van de Europese Commissie Jean-Claude Juncker Beeld ANP

Wisselende reacties

Maar Schulz was wel de bedenker van het systeem met de 'Spitzenkandidaten' bij de vorige verkiezingen. Het idee was dat elke politieke groepering een kandidaat naar voren zou schuiven voor het voorzitterschap van de Europese Commissie, een post die daarvoor in de achterkamertjes werd bedisseld door de regeringsleiders. Nu zou die functie naar de kandidaat van de grootste groepering moeten gaan, en daarmee voor het eerst een democratische legitimiteit krijgen.

Zo kwamen de christen-democraten met Jean-Claude Juncker op de proppen. De regeringsleiders waren onaangenaam verrast door deze machtsgreep van het parlement, maar moesten zich uiteindelijk neerleggen bij de man uit Luxemburg. Het was een succes waar Schulz nog geruime tijd op teerde.

De aankondiging van Schulz' vertrek maakte vanmorgen wisselende reacties los. "Wij waren het zeker niet altijd met Schulz eens, maar hij heeft zonder twijfel het Europees Parlement een gezicht gegeven en internationaal op de kaart gezet", aldus Esther de Lange (CDA).

Syed Kamall, leider van de eurosceptische ECR-fractie, de derde groepering in het parlement, is kritischer. "Niemand kan ontkennen dat Schulz een meester was in achterkamertjespolitiek", aldus de Brit. Zijn fractiegenoot Peter van Dalen (ChristenUnie) onderschrijft dat. "Onlangs nog heeft Schulz zijn politieke vriend Guy Verhofstadt volledig buiten alle Europarlementariërs om benoemd tot Brexit-onderhandelaar namens het parlement. Ook plaatste hij adviseurs en politieke vriendjes op cruciale posten in de adviesorganen van het parlement."

Christen-democraten

Nu Schulz uit de Europese politiek vertrekt, zijn alle ogen gericht op de christen-democraten. Daar hebben enkele Europarlementariërs zich de afgelopen maanden al opgeworpen voor het voorzitterschap, onder wie de Fransman Alain Lamassoure, de Ierse Mairead McGuinness en de Italiaanse oud-Eurocommissaris Antonio Tajani.

Manfred Weber, de Duitse leider van de christen-democraten in het Europarlement, hield zich op de vlakte. Hij zei dat zijn groepering pas volgende maand iemand zal voordragen; hij ging eerst met de andere partijen overleggen. "Feit is dat drie of vier grote groeperingen een geloofwaardige kandidaat willen hebben, die afkomstig is uit het midden van dit huis.

"Die afwachtende houding voedt speculaties dat de christen-democraten wellicht bereid zijn af te zien van het voorzitterschap. Andere partijen waren al een tijdje aan het mopperen dat dit centrum-rechtse blok straks wel heel veel macht krijgt in Brussel. Commissievoorzitter Juncker en 'EU-president' Donald Tusk zijn ook christen-democraten.

Een andere overweging is dat geen van de genoemde christen-democratische kandidaten Martin Schulz qua gezag en uitstraling lijkt te kunnen overtreffen. En het laatste wat het Europees Parlement nu kan gebruiken, is een fletse leider, zo denkt menigeen. In dat opzicht is er eigenlijk maar één Europarlementariër die in staat lijkt de lijn van Schulz door te trekken: Guy Verhofstadt, oud-premier van België en leider van de vierde groepering in het parlement, de liberalen. Minstens zo omstreden als Schulz, maar hij zou er wel garant voor staan dat het Europees Parlement op ieders aandacht kan blijven rekenen.

Alain Lamassoure Beeld ANP
Antonio Tajani Beeld ANP
Guy Verhofstadt Beeld ANP

Duitse stoelendans

Dan kunnen we ons ook nog verheugen op een politieke stoelendans in Duitsland. De terugkeer van Schulz schudt de sociaal-democratische SPD flink op. De partij, coalitiegenoot van Angela Merkels CDU, doet het slecht in de peilingen, waardoor het leiderschap van vicekanselier Sigmar Gabriel ter discussie komt te staan.

Volgens diezelfde peilingen zou de SPD meer kans maken bij de komende verkiezingen met Schulz als aanvoerder. Hij komt immers van buiten de Duitse politiek, en is in eigen land populairder dan in willekeurig elk ander EU-land.

Zo krijgt ook Duitsland waarschijnlijk zijn sociaal-democratische lijsttrekkersstrijd, zoals die tussen Lodewijk Asscher en Diederik Samsom in Nederland. Ook burgemeester Olaf Scholz van Hamburg zou zich in de strijd tussen Gabriel en Schulz willen mengen.

Tot slot is Schulz ook al snel in beeld als mogelijke minister van buitenlandse zaken. De huidige minister, de populaire Frank-Walter Steinmeier, is door Merkel voorgedragen als bondspresident, als opvolger van Joachim Gauck. Een dergelijke eervolle 'tussenpositie' zou voor Schulz een ideale springplank kunnen zijn naar electoraal succes in de herfst van 2017.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden