Vertrek Lubbers en Kok liet zien wat vertrouwenwekkend leiderschap waard is

Op 30 augustus noteerde Frits Bolkestein in zijn dagboek: ' Gegeten met Hans Dijkstal in Julien, vlak bij Des Indes. Hij maakte een rustige en weloverwogen indruk. Dat is goed.

Hans Goslinga

Ik denk dat ik de beste keus heb gemaakt. Veel hangt af van wat Kok gaat doen: derde termijn of niet. Gaat Kok door, blijven we tweede partij. Neemt Melkert het over, hebben we kans de grootste te worden'.

Bolkestein zag het goed vanuit Brussel, in die zin dat het wegvallen van Kok ingrijpende gevolgen zou hebben, niet alleen voor de PvdA, maar voor de hele Nederlandse politiek. In de verklaringen voor de burgerrevolte in 2002 is tot nu toe niet zoveel acht geslagen op dat effect. Het is de moeite waard dat wel te doen, omdat het verschijnsel niet op zich lijkt te staan. Ook na het aangekondigde vertrek van Lubbers, acht jaar eerder, brachten de kiezers een ongekende omwenteling teweeg in de politieke verhoudingen. Bovendien is het interessant nog eens naar het premierschap van Balkenende te kijken in het licht van zijn grote voorgangers.

Kok was zelfs letterlijk groot. Ik heb voor hem dikwijls het beeld gebruikt van koning Saul, van wie staat geschreven dat hij ' van zijn schouderen en opwaarts hoger was dan al het volk'. Kok keek over zijn tijdgenoten heen met de soevereine blik van een lama. In de binnenkamer gedroeg hij zich meestal als een miereneter, die dankzij een scherp en subtiel waarnemingsvermogen geen detail over het hoofd zag. Toen mijn collega Lex Oomkes en ik hem in 1997 in een interview confronteerden met de kritiek van de kerken op het sociale gehalte van zijn beleid, was zijn verrassende antwoord: ' Nou, dé kerken.. In mijn buurt luiden elke zondag om kwart voor de tien de kerkklokken. Als ik dan kijk naar de kerkgangers, als ik in hun ogen kijk, bespeur ik over het algemeen geen bitterheid'. Der liebe Gott wohnt im Detail.

Klaas de Vries, een van de oude rotten in de politiek, voorvoelde dan ook goed wat er zou gebeuren nadat Kok eind augustus 2001 had aangekondigd dat hij zou stoppen. Met een onheilspellende blik in zijn ogen zei hij: ' Nu wordt het free for all. Hij had zelf liever gezien dat Kok nog een keer de lijst had getrokken en na de verkiezingen was opgestapt. Een overdracht van de macht dus zoals die in 1982 plaatsvond tussen Van Agt en Lubbers. Het onverwachte vertrek van Van Agt werd destijds algemeen gekritiseerd als ' vaandelvlucht' en ' kiezersbedrog', maar je kunt er ook anders tegen aankijken. De ervaringen van 1994 en 2002 hebben geleerd, dat het laten ontstaan van een machtsvacuüm fatale gevolgen kan hebben. Klaas de Vries was zich daar op 1 september 2001, daags nadat Kok zijn vertrek had aangekondigd, zittend op een terrasje op het Plein, ten volle van bewust: als je de macht hebt, kun je er niet zorgvuldig genoeg mee omgaan. Machiavelli heeft daar leerzame dingen over geschreven, die helaas een beetje in de taboesfeer liggen omdat ze ons, democraten, tegen de haren in strijken.

Maar je moet de macht door en door kennen om democratisch te kunnen zijn en de juiste antwoorden te vinden op de verleidingen die het bezit ervan meebrengt.

Ruud Lubbers erkende vorige week op de Ikon-tv tegenover Paul Rosenmöller, dat hij in 1994 fouten had gemaakt bij de machtsoverdracht tussen hem en Elco Brinkman. Hij had hem te vroeg als zijn opvolger aangewezen, waardoor er door Brinkmans profilering als toekomstige leider gaandeweg spanningen ontstonden. Daarnaast had hij zich vlak voor de verkiezingen deloyaal tegenover hem getoond met de aankondiging dat hij op Hirsch Ballin zou stemmen. Het leek erop dat Lubbers wilde zeggen dat hij de macht beter naar het model-Van Agt had kunnen overdragen, maar net op dat moment onderbrak Rosenmöller hem. Tussen Kok en Melkert ging het harmonieuzer; daar waakten ze wel voor na de les van 1994, maar zij hadden uiteraard niet het effect in de hand van Koks aankondiging dat hij de politiek zou verlaten. Bij de onzekerheden die de terreuraanslag op de Twin Towers in ons bestaan losmaakte, was dat misschien een onzekerheid te veel.

Het zegt natuurlijk tegelijk iets over het vertrouwen dat Lubbers en Kok met hun optreden verwierven, dat het wegvallen van hun leiderschap zoveel beweging onder de burgers veroorzaakte. Het verband is moeilijk meetbaar of weegbaar, omdat er nog zoveel meer dingen speelden.

Wel is zeer duidelijk geworden dat zij met hun vertrek een machtsvacuüm trokken, dat onverwachte kansen bood aan concurrenten en zelfs volslagen nieuwkomers. In feite heeft Balkenende op zijn weg naar het Torentje twee keer van zo'n machtsvacuüm geprofiteerd, de eerste keer, na de coup van CDAvoorzitter Van Rij tegen Jaap de Hoop Scheffer, de tweede keer op de verkiezingsavond van 15 mei 2002.

In beide gevallen heeft Balkenende zonder schroom en aarzelen geopereerd, recht op zijn doel af, zoals het een politiek leider betaamt die weet wat de macht waard is. Daarbij klopte vrijwel alles: de drijfveer, de visie, het samenvallen van man en program, de slagvaardige manier van optreden. Afgaande op de beleidsresultaten, valt er op de doelgerichtheid van Balkenende nog altijd niks af te dingen. Hij ligt met zijn tweede kabinet op koers en zet hervormingen in gang die als historische doorbraken kunnen worden gezien. In de kracht van de premier schuilen, naar het zich laat aanzien, tegelijk zijn minder sterke kanten, zoals onderschatting van het belang van ervaring en onvoldoende oog voor de noodzaak ook acht te slaan op de effecten van ingrijpende hervormingen op burgers in een onzeker land. Hierdoor blijft vertrouwen in hem uit.

Drie weken geleden heb ik daar uitvoeriger over geschreven en zeer kritisch. Sommige lezers hebben die kritiek opgevat als onheus en op de man gespeeld. Dat was niet het oogmerk. Lubbers en Kok hebben laten zien, paradoxaal genoeg het scherpst bij hun vertrek, wat vertrouwenwekkend leiderschap waard is. Daarmee begint stabiliteit in de Nederlandse politiek.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden