Vertraging of volgende halte: Verdeeld Duitsland maakt zich op voor verkiezingen

De S-Bahn in Berlijn. De mensen op de foto komen niet in het verhaal voor. Beeld MARCUS REICHMANN

In Duitsland zijn vandaag de Bondsdagverkiezingen. Trouw reisde mee in de S-Bahn in Berlijn en sprak daar inwoners over Angela Merkel, de politiek en de staat van het land. 'Het enige wat nog telt, is snel en goedkoop.'

Dinsdag, 15.50. Bij S-Bahnstation Frankfurter Allee, een negentiende-eeuws stationnetje weggestopt achter een groot grijs winkelcentrum uit de jaren 90, komt de middagdrukte op gang. Jolige scholieren, de eerste forensen die van hun werk komen, hun gezichten moe en gesloten.

Lijn 41 arriveert. Van 's ochtends vroeg tot 's avonds laat rijdt die bovengrondse trein om de binnenstad heen, met de klok mee. Lijn 42 legt hetzelfde parcours af, alleen in tegengestelde richting. Samen knippen ze de stad in tweeën: het Berlijn van binnen en buiten de ring. Op de kaart ziet die ring er uit als een hondenkop, zoals de bijnaam dan ook luidt.

Wat denken doorsnee Duitsers over de stand van hun land? Gaat het de goede richting op? Wat zijn de problemen? Lijn 41 gaat door uiteenlopende wijken, van arm tot welgesteld, van hip tot bedaagd, van migrantenwijk tot homogeen wit, van voormalig oost tot voormalig west. Een goede plek om de stemming in Berlijn te peilen. En dus ga ik achterin zitten.

Tegenover me zit Sabine Wolff, een 43-jarige filosofe die in medische ethiek promoveert. "Ik vrees dat de AfD veel stemmen krijgt", zegt ze. Ze maakt zich zorgen over groeiende tegenstellingen in de samenleving. "Er zijn kennelijk veel mensen die zich achtergesteld voelen. Nee, zelf ken ik ze niet. Ik zie ze op tv, zoals gisteren, er was weer een Pegida-demonstratie in Leipzig. Ook AfD'ers deden mee."

De trein rijdt tussen het toeristische Friedrichshain met zijn vele clubs en het armere Lichtenberg met zijn vele flats door naar het zuiden, de Spree over. Wat de grootste uitdagingen voor Duitsland zijn? "De zorg, duidelijk. Er zijn te weinig verplegers. Daar is wel meer aandacht voor nu, maar voor de politiek is het te duur." En daarnaast natuurlijk: de vluchtelingen. "Ik vond de welkomstcultuur die we in 2015 hadden goed. Duitsland is een mooi land, velen willen hierheen, daar kun je trots op zijn."

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Beeld MARCUS REICHMANN

Die cultuur is niet totaal verdwenen, zegt ze. "Velen zetten zich nog in voor vluchtelingen. Maar het land is wel naar rechts opgeschoven. Er worden mensen naar Afghanistan uitgezet. Verschrikkelijk! Dat gebeurde in 2015 nog niet - toen werden er ook mensen uitgezet, maar niet naar Afghanistan. En er wordt nu campagne gevoerd met pleidooien voor strenge uitzetpolitiek. Ook door Merkel. Ze stelt me teleur."

Als Wolff is uitgestapt, halte Hermannstraße, neemt Abraham Tekel (26) plaats - een Eritreeër. We rijden langs Neukölln, een oude arbeiderswijk met veel Duits-Turkse bewoners. De wijk heeft een reputatie van verloedering en ruigheid, het noorden is veryupt, in het zuiden is veel armoede en werkloosheid. Hij is onderweg naar huis, een opvangplek in villawijk Zehlendorf. Hij komt van een integratiecursus aan de Sonnenallee, in Neukölln, ook wel de Arabische straat genoemd, vanwege de vele shishabars en swoarmaplekjes. Tekel kan maar een paar woordjes Duits, even weinig als de twee Koerden naast hem.

"De laatste tijd is alles een beetje durcheinander", zegt Fatma Sahin (45), een schoonmaakster uit Kreuzberg met kleurige hoofddoek. "Door dat vluchtelingendrama en zo. Maar ik voel me niet bedreigd of zo." Ze heeft ook schoongemaakt in vluchtelingenonderkomens, vertelt ze. "Het is toch goed georganiseerd hier, mensen hoeven niet op straat te leven. Ik was op vakantie in Turkije, nou, dan ben ik liever hier. Er is nu een beetje irritatie tussen Erdogan en Merkel, niet fraai, maar het houdt me niet zo bezig. Geen van beiden", lacht ze, "betaalt tenslotte mijn huur."

Verslechterde mentaliteit

Lou Seidel (19) vindt dat de mentaliteit van de mensen verslechtert. Ze volgt een opleiding tot meubelmaker. "Met mijn persoonlijk leven ben ik tevreden." Maar in de samenleving ontspoort iets. "Er zijn meningsverschillen en groepsvorming. Tegenover elkaar. Vroeger was dat er misschien ook, maar niet zo zichtbaar. Laatst zat ik in de bus en toen stopte de buschauffeur niet bij een halte omdat daar vluchtelingen stonden. De chauffeur was heel agressief. Ik hoorde hem nadat hij doorreed met een collega bellen en vertellen hij dat hij expres was doorgereden. Ik durfde niets te zeggen."

Voor gesomber moet je niet bij Omar Obaid (25) zijn. De Irakees die sinds twee jaar in Duitsland woont, stapt in bij Innsbrucker Platz, in de rustige, gegoede wijk Schöneberg. Daar had hij vandaag Duitse les op een talenschool voor internationale studenten. Zijn Duits is uitstekend. Hierna wil hij aan de universiteit zijn opleiding tot apotheker afronden. Sinds een half jaar heeft hij zijn eigen flat. Je moet die in Duitsland zelf zoeken, bij bezichtigingen maakte hij weinig kans, het ging via de apotheek waar hij op eigen houtje stage is gaan lopen. Hij krijgt maandelijks 409 euro van de overheid, zijn huur wordt ook betaald. Als hij studeert, kan hij een lening krijgen.

Wat hij slecht vindt aan Duitsland is het land zoveel wapens exporteert. "Zouden bij ons de oorlogen ophouden, raken hier mensen werkloos..." Maar verder vindt hij veel dingen vooral fijn. Oké, Duitse vrienden heeft hij nog niet, maar hij vindt de Duitsers wel aardig, hij heeft 'geen ervaring met slechte mensen'. "Als ik naar mijn Heimat terugkeer, zou ik graag de goede scholen meenemen. Ik neem ook de mooie straten mee, het openbaar vervoer. De stoplichten. De verkeersborden. Hebben we allemaal niet in Irak. De camera's die hier overal hangen. Heel goed voor de veiligheid. Hebben wij ook niet."

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Beeld MARCUS REICHMANN

De enige andere persoon in lijn 41 die zo positief spreekt over Duitsland is Patrick Kuther (25), student aan de technische universiteit, opgegroeid in Hamburg. Hij stapt in bij Wedding, een oude arbeiderswijk in het noordwesten met veel migranten, en rijdt dan naar het veryupte Prenzlauer Berg. "Het gaat heel goed met het land, zou ik zeggen. Er is de vluchtelingencrisis, integratie duurt lang. Maar ik heb er vertrouwen in dat het lukt, ik geloof dat het land op de juiste weg zit. Merkel vind ik een goede kanselier. Niet dat ik ooit bewust een andere heb meegemaakt... Sinds mijn 13de is zij kanselier. Maar ze heeft veel ervaring, het is goed als ze doorgaat."

Alleen over het klimaatprobleem maakt hij zich zorgen. "Door het dieselschandaal is iets van mijn vertrouwen verdwenen. Ik vind dat de politiek treuzelt. Een paar jaar geleden zag de situatie er nog beter uit. Maar goed, we zijn ook weer niet uit het akkoord van Parijs gestapt", lacht hij.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Beeld Trouw

Kuthers positieve toon is een uitzondering in lijn 41. De meeste inzittenden tellen weliswaar hun zegeningen, maar zijn pessimistisch over de toekomst. Het gaat goed met Duitsland, maar de samenleving verruwt en de ongelijkheid groeit. Ze hebben het gevoel dat het land stagneert, dat achteruitgang dreigt.

Neem Mustafa Murat (60). Hij vindt alle ophef over de opmars van rechtspopulisten overdreven: "We hadden al eerder partijen als de AfD, zoals de Republikaner in de jaren 90, die kwamen ook in het Berlijnse parlement."

Murat runde zes muziekcafe's in de stad, nu doet hij het rustiger aan. Voor hem liggen de grootste uitdagingen voor Duitsland elders. "We zijn een van de sterkste economieën van de wereld, maar qua internettoegang leven we ergens in de jaren 90. Digitalisering heeft gigantische gevolgen, Duitsland is er niet op voorbereid. Het is als automatisering. Toen mijn familie naar Duitsland kwam uit Turkije - ik was acht jaar oud - werkte mijn vader bij Siemens. Het was toen: één man, één machine. Tegen de tijd dat hij stierf had één werknemer twaalf machines te bedienen. Nu zijn het er al tweehonderd."

Nu al zijn er meer werklozen dan je op het nieuws hoort, zegt hij. En door digitalisering worden dat er véél meer. "De politiek vertelt mooie verhalen, dat we telkens minder werkloosheid hebben, maar dat geloof ik niet. Het is een spel met getallen. Het loont niet om te werken. De meerderheid van de laagopgeleide arbeiders moet naast hun werkloon een vorm van uitkering ontvangen, want ze verdienen niet genoeg om te leven. Dat is schandalig. De onderste laag van de bevolking, daar bekommert men zich niet meer om. In scholing wordt te weinig geïnvesteerd."

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Beeld MARCUS REICHMANN

Net als in de digitale sector, vindt de Pakistaan Afroze Ibrahim (27). De softwaremaker, anderhalf jaar in het land, vindt Duitsland niet innovatief genoeg. De levendige start up scene in Berlijn, echt booming wil die maar niet worden, zegt hij. "Alles is onnodig ingewikkeld. Te veel papierwerk. Te veel starheid."

Bergafwaarts

Stemmen doet ingenieur Holger Kühne (42) dit keer alleen om de 'AfD niet nog groter te maken', zoals ook anderen in de trein zeggen. Het liefst zou hij de 'hele politiek wegstemmen'. Hij woont buiten Berlijn en werkt in Charlottenburg, het chique westen van de stad. Hij is uitgesproken negatief over de koers van het land.

"Aan de buitenkant ziet er goed uit. Maar de ontwikkeling is bergafwaarts. We maken dingen niet meer voor de mensen. We maken ze ook niet meer duurzaam. De wasmachine van mijn moeder is 25 jaar oud en doet het nog prima. Mijn wasmachine van een paar jaar geleden kan nu bij wijze van spreken al kapot zijn. Het enige wat nog telt is snel en goedkoop. De kwaliteit waar Duitse producten van oudsher om bekendstaan, verdwijnt."

Made in Germany - Kühne is niet de enige in de trein die waarden als vakmanschap en betrouwbaarheid ziet wankelen. Het dieselschandaal heeft erin gehakt. En dan is er nog het grootste probleem, als je het Kühne vraagt: groeiende sociale onrechtvaardigheid. "In Berlijn stijgen de huren, maar dalen de inkomens. Maar wat me zo verbaast: niemand vecht. De mensen zijn in slaap gesust. Ik zie het in mijn bedrijf. Elke twee jaar hebben we cao-onderhandelingen. De laatste keer kwamen maar 38 van de 700 werknemers opdagen. Vroeger ging haast iedereen."

En de politiek? Ook daar die landerige sfeer. "De verkiezingsstrijd was in jaren niet zo vlak. Wat ik van Merkel vind? Zij heeft niets, maar dan ook niets, duurzaams nagelaten. Ze is een machtmens. Ze heeft überhaupt geen plan. Haar drijfveer is gewoon chef zijn en dat zo lang mogelijk blijven."

Het is 19.45 uur, terug bij halte Frankfurter Allee na vier rondjes om Berlijn. De drukte is voorbij, het wordt al donker.

"Wéér Merkel", zegt communicatiestudent Lennard Simmons (23), terwijl hij uitstapt, "niemand die ik ken vindt haar leuk, niemand vindt haar slecht. Een veilige keus. De trein rijdt door zoals hij altijd al reed."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden