'Vertel niemand dat je gaat getuigen'

Het Internationaal Strafhof in Den Haag heeft zaken lopen tegen 27 verdachten in zeven conflictsituaties. Wat komt er kijken bij de vervolging van politici en krijgsheren? Trouw verbleef een half jaar in de wandelgangen van het internationale strafrecht. Deel 6: de getuigenbescherming.

'Vertel niet dat je in Den Haag gaat getuigen. Als niemand het weet, loop je het minste risico.' Deze gouden tip geldt als de beste bescherming voor getuigen van het strafhof, die veelal uit de Afrikaanse conflictgebieden komen waar het ICC internationale misdrijven onderzoekt en vervolgt. Maar er kan nog van alles misgaan tussen de eerste keer dat de onderzoekers van het strafhof met getuigen spreken, en het moment dat ze, vaak jaren later, in de rechtszaal verschijnen. Het strafhof heeft verschillende maatregelen, die bij veiligheidsrisico's toegepast kunnen worden. Van eenvoudig tot zeer ingrijpend.

De simpelste maatregel is dat het strafhof een getuige een mobiele telefoon geeft met het speciale nummer dat in geval van onraad gebeld kan worden. Als de getuige denkt dat het toch echt niet pluis is, kan het strafhof na onderzoek besluiten om de fysieke veiligheid te verbeteren door bijvoorbeeld de woning te voorzien van stevigere sloten. Vaak is dat al voldoende. Want angst is veelal gebaseerd op gevoel en minder op feiten. "Deze maatregelen zetten het leven van een getuige niet totaal op z'n kop, en trekken weinig aandacht", zegt een jurist van de Victims and Witnesses Unit (VWU) van het strafhof die anoniem moet blijven.

In diverse landen waar het strafhof onderzoek doet, heeft de politie geen bijster goede reputatie. Ook om die reden heeft het hof met de autoriteiten een overeenkomst gesloten om te zorgen dat er een speciale politie-eenheid is die vertrouwd kan worden en permanent klaar staat voor bijvoorbeeld de bescherming van getuigen. Deze agenten kunnen bij onheil in het woongebied van getuigen surveilleren. Ook dat blijkt vaak genoeg te zijn om hen gerust te stellen.

Als de situatie toch verslechtert, kan de griffier van het strafhof besluiten tot een 'assisted move'. De getuige wordt naar een ander dorpje of een stad gebracht waar het veilig is. Als de dreiging zo groot is, dat er sprake van levensgevaar is, kan de griffier besluiten de getuige en zijn gezin acuut te evacueren en naar een ander land over te brengen. Ze komen in het 'protection program'. Op dat moment krijgen mensen de formele status van 'beschermde getuige' en neemt het strafhof de volledige zorg voor hen op zich.

Het strafhof wil geen cijfers geven over het aantal beschermde getuigen. In gesprekken laten functionarissen doorschemeren dat het zelden gebeurt, maar advocaten denken dat het vaker voorkomt. Drie beschermde getuigen in een zaak is geen uitzondering. Tijdens de hoorzittingen in de zaken tegen zes Kenianen, verwezen advocaten regelmatig naar getuigen die buiten het land verbleven. Strafpleiters twijfelen soms aan de noodzaak en aan de gevolgen voor de kwaliteit van de getuigen. Voor de rest van je leven in een ander land wonen - ook het rijke Westen behoort tot de mogelijkheden - met alle steun van het strafhof, kan een aantrekkelijk vooruitzicht zijn voor een arme Congolees om zich als getuige voor te doen.

Voor alle veiligheidsmaatregelen die het strafhof neemt, geldt dat ze afhankelijk zijn van de inschatting van het gevaar dat de getuige kan lopen. Het risico heeft te maken met zijn achtergrond en positie. Vooral 'insider witnesses' verkeren in een delicate situatie. Ze kennen de verdachte, hebben meegestreden of geholpen bij eventuele misdrijven. Het feit dat ze hebben besloten tegen hun voormalige kameraad of commandant te getuigen, wordt hen meestal niet in dank afgenomen.

Maar in het getuigenbankje nemen ook personen plaats die minder gevaar lopen, zoals internationale experts, taalkundigen, juristen, onderzoekers en artsen die uit hoofde van hun functie verklaringen afleggen en meer gewend zijn aan settings als een rechtbank. Een zeer kwetsbare groep vormen de 'crime-based-witnesses', die slachtoffer zijn van misdrijven als verkrachting, mishandeling, marteling en vervolging waarvoor de dader terechtstaat of verantwoordelijk wordt gehouden. Vaak is bij slachtoffers niet zozeer hun fysieke veiligheid in het geding. Het risico is eerder dat ze bij het getuigen verder getraumatiseerd raken.

Als bekend is wanneer getuigen die onbekend zijn met deze processen in Den Haag moeten zijn, komen medewerkers van de VWU hen in het betreffende Afrikaanse land ophalen. "Voor mensen die nog nooit hun dorp hebben verlaten, en in Nederland moeten komen getuigen, is het echt gigantisch. We laten hen een film over de rechtbank zien. We leggen uit wat de rollen van de rechters, aanklagers en verdediging zijn. Dat de verdachte aanwezig is. We vertellen hen dat ze niet bang moeten zijn. We beschrijven hoe Nederland er uit ziet", legt een psycholoog van de VWU uit.

Ook helpt het strafhof met het verzinnen van een verhaal dat hun afwezigheid moet verklaren. Verder moet er oppas voor de kinderen en de boerderij worden geregeld.

Dan is het tijd voor winkelen. Nogal wat getuigen hebben geen geld om kleding te kopen die geschikt is voor een optreden in een rechtszaal in een land met een koud klimaat. "Het is ontzettend belangrijk voor hen om mooie kleding te krijgen", vertelt de psycholoog. "Sommigen kiezen voor een traditionele outfit, anderen voor westerse kleren. Als ze schoenen heel belangrijk vinden, doen we onze best die samen met hen te kopen. Het zijn kleine stapjes die mensen het gevoel geven dat ze met respect worden behandeld."

De vlucht is een groot avontuur, dat bij aankomst niet stopt. Hilariteit alom als blijkt dat het support team met een grote jas staat te wachten op een getuige die klein van postuur is. Medewerkers die de taal spreken brengen de buitenlandse gast naar een veilige plek in Den Haag. Sommigen staan opnieuw voor verrassingen, als ze nooit eerder zelf elektriciteit, een toilet of stromend water hebben gebruikt. Om getuigen op hun gemak te stellen, kunnen ze Afrikaanse maaltijden krijgen. Ook geeft het strafhof een bedrag voor de tijd dat ze in Nederland zijn. Ze krijgen een dagelijkse toelage om het salaris dat ze thuis zijn misgelopen te compenseren.

Op het programma staat ook de rondleiding in de lege rechtszaal, waar getuigen uitleg krijgen over zaken als de computer en de microfoon. In deze periode lezen ze hun eigen verklaringen die ze eerder hebben afgegeven. Als ze analfabeet zijn, leest een medewerker de transcripten in hun eigen taal voor.

Het gewenningsproces in Nederland duurt één of twee weken. In de tussentijd overlegt de psycholoog met de getuige en de rechters over eventuele speciale maatregelen tijdens de zitting. Alles is er op gericht om te zorgen dat mensen hun verklaringen zo goed mogelijk kunnen geven.

Bij kwetsbare of bedreigde getuigen kan de stem vervormd worden weergegeven. Op de monitoren die op de publieke tribune hangen (en via de uitzendingen op internet) worden hun gezicht en bovenlichaam als bewegende blokjes getoond. Ook hangen er een scherm en gordijnen zodat de getuige niet kan worden gezien door publiek en verdachte.

Het voorkomen van herkenning gebeurt niet altijd voor de veiligheid. Vaak neemt het hof beschermende maatregelen om te zorgen dat getuigen - die over diepe vernederingen, pijnen en angsten in hun bestaan moeten vertellen, en trauma's herbeleven- voor het publiek anoniem blijven zodat ze hun bestaan na hun getuigenis gemakkelijker voort kunnen zetten. Meestal zijn ze na ruim twee weken weer thuis. "We proberen alles te doen zodat ze met een goed gevoel het strafhof verlaten."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden