Opinie

Vertegenwoordiger van God, zwetend en zwaar gebouwd

’Hoe God verscheen in Papoea, Nederlandse franciscanen in Papoea 1937-1987’. Beetje vreemde titel. Alsof God pas met de Franciscanen in Nieuw Guinea verscheen. Terwijl er in 1937 al tientallen jaren missionarissen van het Heilig Hart aan de slag waren. Om van de protestanten maar te zwijgen.

Er zit pretentie in de titel. God en Franciscanen, hand in hand. Ze kwamen om te verkondigen, niet om te luisteren. Ze lazen de mis in het Latijn. Met de rug naar de mensen. Veel hoef je dan niet van ze te weten. Dat deden ze dan ook niet. Deels noodgedwongen. Van de Papoea’s was heel weinig bekend. Deels ook van binnenuit. Ter plekke werkten ze samen met ’goeroes’, onderwijzers van eenvoudig niveau die schooltjes stichtten en groepjes leerlingen vormden aan wie de pater op rondreis catechese gaf en uit wie hij te zijner tijd dopelingen rekruteerde. Een missionaris was heel veel onderweg.

Zou het aan het onderwerp liggen? Ik las nog een missiegeschiedenis met een vreemde titel: ’Ik leerde met hen door hun weg te gaan’. De ’hen’ en ’hun’ zijn Brazilianen. De ’ik’ is een Nederlandse priester. In de jaren twintig van de vorige eeuw trokken veel Nederlandse missionarissen naar Brazilië. Qua vooropleiding deden ze niet veel voor de Franciscanen onder. Ze hadden rudimentair Portugees geleerd en werden ter plekke meteen aan het lesgeven gezet om de taal verder onder de knie te krijgen. In tegenstelling tot Nieuw Guinea was Brazilië geen missiegebied, maar een katholiek land. Zij het dat het Braziliaanse katholicisme een vorm had aangenomen die Rome helemaal niet zinde. Veel te eigensoortig. Veel te veel invloed van leken en veel te weinig georiënteerd op de Paus. Om zijn greep te versterken gebruikte de Paus Nederlandse missionarissen. Die hielpen hem graag, want ze voelden zich intens met hun Paus verbonden.

Veel van hen werden ingezet in het Amazonegebied. Per boot bezochten ze de dorpen. Altijd feest als ze kwamen. Honderden, soms duizenden mensen van heinde en ver. Om te biechten en de mis bij te wonen. Urenlang biecht horen. De mis lezen – ook in het Latijn, ook met de rug naar de mensen. En verder naar het volgende dorp. Zwaar en eenzaam werk.

Het is allemaal verleden tijd. In Nieuw Guinea stokte de toestroom van Franciscanen begin jaren zeventig. Ook in Brazilië was het toen voorbij met de nieuwe roepingen. Maar daar waren de zaken al eerder op hun kop gezet door een omslag in de Braziliaanse kerk. Die had zich in de jaren dertig van de vorige eeuw eerst teruggevochten in het maatschappelijk leven, waaruit zij als gevolg van de pauselijke ’romanisering’ dreigde te verdwijnen. Om vervolgens in de jaren zestig onder leiding van Dom Helder Camera er voor te kiezen een kerk te zijn voor de armen.

Harrie Lamers onderscheidt een Braziliaans en een Nederlands verhaal. Het Nederlandse verhaal is het verhaal van Rome. De Nederlandse missionarissen ontleenden er een gevoel van superioriteit aan en hadden de neiging vanuit hun Romeinse positie neer te kijken op de Braziliaanse kerk. Tot de omslag toen de Brazilianen het roer weer zelf in handen namen.

Hier is die omslag altijd gepresenteerd als een keus voor de armen. Dat was het zeker ook, maar tegelijk was het na de eerdere ’romanisering’ van de Braziliaanse kerk een keus voor rebrazilianisering. Sommige Nederlandse priesters hadden daar grote moeite mee. Anderen waren enthousiast. Weer anderen leerden de nieuwe weg te gaan. Vandaar de titel van het boek.

Van afstand bekeken is de Nederlandse missie in Brazilië niet meer geweest dan een kort intermezzo in de geschiedenis van de Braziliaanse kerk. Zoals ook de Franciscanen niet meer waren dan een rimpeling in de geschiedenis van de Papoea’s. Voorbijgangers die er even waren. Mannen, te groot, te zwaar gebouwd voor de tropen, zwetend in veel te warme kleding, die zichzelf zagen als dragers van eeuwigheid en vertegenwoordigers van God en het soms moeilijk hadden met de zwaarte van die last. Bezien vanuit de geschiedenis vlekjes in de eeuwigheid. Toch zit er iets monumentaals in hun levens, in hun geloof in hun roeping, hun standvastigheid en zelfs in hun koppigheid. De ene keer heb je tranen in de ogen uit ontroering, de andere keer uit mededogen over zo veel over zee meegetorste zekerheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden