Verstrikt geraakt tussen ambitie en geweten

Klaus Manns 'Mephisto' lag al jaren bij regisseur Arie de Mol op de plank. Nu vond hij de tijd rijp voor een theaterversie.

'In pamflettoneel ben ik niet geïnteresseerd. Dat vind ik saai. 'Mephisto' is juist een hartekreet. Een heel oprechte hartekreet. Daar vraagt deze tijd om. Daar kan ik niet eens meer lollig over doen."

Als regisseur Arie de Mol (1961) gaat praten over de reden waarom hij een theaterbewerking van 'Mephisto' - roman van Klaus Mann uit 1936 - wilde ensceneren, is hij amper te stuiten: "Ik ben kwaad. Over het gebrek aan draagvlak, over de onverschilligheid nu de kunst in haar bestaan wordt bedreigd. Bij de politiek, maar ook elders. De Mars der Beschaving eind juni van Rotterdam naar Den Haag met duizenden deelnemers, toch een statement van jewelste, kwam zelfs niet op het Journaal! Alleen dat piepkleine relletje. Zulke dingen dan wel weer.

"Over een maand is het drie jaar geleden dat ik hier begon als artistiek leider van Toneelgroep Maastricht. Niet de leukste tijd om met iets nieuws te beginnen. Binnen een jaar was het al hommeles. Terwijl ik hoopte op schaalvergroting, kreeg ik te maken met beslommeringen van heel andere aard. Terwijl ik dacht, en vind, dat gesubsidieerde kunst er is om hogere cultuur te brengen en te ontwikkelen, wordt van ons verlangd dat we ons richten op het vol krijgen van zalen in plaats van theater te maken dat ertoe doet.

"Maar: veel publiek en het aankaarten van wezenlijke thematiek bijt elkaar. Het grote publiek komt nu eenmaal af op wat hen pleast. En niet op wat hen aan het denken zet, laat staan bekritiseert. Dat is het levensgrote dilemma waar je als theatermaker nu voor staat: blijf je je eigen principes trouw? Vandaar deze voorstelling."

In 'Mephisto, Roman einer Karriere' beschrijft Klaus Mann (1906-1949) de effecten van een rücksichtslos voortdenderend nationaal-socialisme op het culturele leven in Duitsland. In de hoofdpersoon, steracteur Hendrik Höfgen, laat hij zien hoe ook kunstenaars zich konden laten inpakken door de macht en glorie van de, in dit geval fascistische, politiek en zo veranderden in meelopers en opportunisten. Höfgen was getekend naar Manns voormalige zwager, acteur/regisseur Gustav Gründgens.

"Mephisto lag al jaren bij me op de plank," zegt De Mol. "Vanwege zijn onverminderde actualiteit. Bij staatssecretaris Zijlstra's antikunstbeleid dacht ik: nu doen. Ik had vooral behoefte aan een stuk dat laat zien hoe een heel gezelschap door omstandigheden uit elkaar kan spatten. We wijken in die zin erg af van het boek. Niet één, maar zeven leden van een groep volgen we in hun individuele parcours van hoe ze met de veranderende tijd omgaan. IJzersterk, zoals schrijver-bewerker Erik-Ward Geerlings de levenslopen bij elkaar heeft geharkt.

"In feite speelt Mephisto in de jaren '20, '30. Maar het gaat ook over onszelf, nu. Wat doet het met een bloeiend gezelschap als een regime er opeens mensen tussenuit haalt - te links of verkeerd ras - of zich met repertoire bemoeit dat te weinig publieksvriendelijk zou zijn. Gaan we dan terug naar de oude meuk van geheide succesnummers, van zo'n twintig, dertig klassiekers? Ik weet heus wel hoe ik meer mensen de zaal in krijg. Met relatiedrama's, hier en daar een bekend tv-gezicht of een cabaretier. Nee! Wil ik niet. Dat snijdt direct in mijn makersvlees."

De Mol is een energieke theatermaker. Zelfs gehandicapt door een gescheurde achillespees spoedt hij zich tijdens een montagerepetitie, met elleboogkruk, continu van zaal naar podium en weer terug. Sinds 1990 heeft hij met zijn eigen groep Els inc. de kleine zalen verrijkt met dynamisch theater over morele dilemma's, zoals 'Kasimir en Karoline' van Von Horváth of 'Caravaggio' van Jeroen van den Berg. In 2009, net artistiek leider van Toneelgroep Maastricht waar Het Vervolg en Els inc. in opgingen, veroverde De Mol meteen de grote zaal met een prikkelend gechargeerde en lekker brutale 'Vijand van het volk' van Ibsen.

"De laatste jaren ga ik steeds meer richting cartoon. Dit keer hanteren we een realistischer kader. Minder gericht op vorm, des te meer op de inhoud. Het verhaal is het vehikel. Met liedjes. Niet van Die Pfeffermühle, het anti-nationaal-socialistische cabaret van Klaus' zuster Erika Mann, maar Kurt Weill-achtige liedjes van Jef Hofmeister. Oorspronkelijk bedoeld als communistische strijdliederen veranderden die, in een cynischer context, juist in spotliederen op naïef links. Dat was sterker.

"Best lastig, vond ik, om een directe vergelijking met de huidige politiek te omzeilen. Het verhaal moet voor zichzelf spreken. Bovendien, zo eenvoudig is het nooit, al liggen parallellen voor de hand. Het eerste bedrijf speelt in 1924, het jaar na de mislukte putsch van Hitler. Een beetje de fase Janmaat met de eerste tekenen van populisme, waar we nog hard om gelachen hebben. Er is nog geloof in de toekomst, in de waarde van kunst, in nieuwe vormen: kubisme, Strawinsky, Brecht, Kurt Schwitters. Meningsverschillen werden breeduit gemeten. Ter inspiratie, niet op leven en dood. Een jaren '70 openheid.

"In het tweede bedrijf is het 1933, net na de machtsovername. Iets als het gedoogkabinet Rutte nu. Een sfeer waarin waarden onderuit gehaald worden. En mensen bang worden. Het derde bedrijf, anno 1936, refereert in wezen aan een mogelijke toekomst voor ons.

"We hebben vooral geïnvesteerd in bijlijnen, in hoe verschillend mensen op situaties reageren. Een minisamenleving als het ware. Al blijft Höfgen, als ster, de rode draad. Een soort Don Quichot. Anders dan in het boek denkt hij zelfs op het laatst nog de boel stiekem te kunnen ondermijnen maar, vertroeteld en gemanipuleerd, is hij opeens een vazal van Göring. Volkomen verstrikt geraakt tussen ambitie en geweten.

"Je maatschappelijk engagement behouden ís lastig. Wat bij Els inc. kon, is bij Toneelgroep Maastricht ingewikkelder. Je hebt een publiekere functie, moet een breder palet bieden. Tegelijk wil ik niet dat er een bepaald label op geplakt wordt. Het mag niet eenkleurig worden. Ik zoek wel degelijk mensen die heel anders werken. Maar grote moeite heb ik met me te voegen naar de moraal van de middelmaat. Kunst wordt nu eenmaal niet door iedereen gewaardeerd of begrepen. En daar is niks mis mee. Buigen naar de doorsnee-smaak van een samenleving is veel erger. Dat is debiliserend."

'Mephisto' door Toneelgroep Maastricht. Regie: Arie de Mol. Première 17-12 in Heerlen. Tournee t/m 23-2-2012. www.toneelgroepmaastricht.nl

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden