Verstilde schilders

In de Stille Week voor Pasen biedt het schilderen van iconen een groepje gelovigen nog meer bezinning dan anders. 'Het is als een gebed voor me.'

Ettelijke keren strijkt het penseel dezelfde blauwe streep over het plankje. Een centimeter heen, een centimeter terug, enzovoort. Het moet een plooi in de mantel van Maria worden. Maar de verf is goedkoop en waterig, en het plankje zuigt het vocht op. Met bewonderenswaardig engelengeduld blijft Liny Hettema (74) haar penseel strijken over de icoon in wording.

Om haar heen, in de pastorie van de Nicolaaskerk in Amsterdam, werken nog negen anderen in opperste concentratie aan een icoon. Ze zitten hier iedere dinsdag. Ze werken aan afbeeldingen van De Zwarte Madonna, Gabriël, Rafaël, of de geboorte van Christus: populaire taferelen voor iconen. Een bordje op de deur van het atelier maant tot stilte. Die wordt alleen af en toe onderbroken door het geklingel van een kwast in een potje water.

Schilderen heeft Liny Hettema altijd al gedaan, maar met iconen had ze niets. "Die starre gezichten, zo'n ouwelijk kindje dat Jezus moet voorstellen." Toevallig belandde ze een keer in de Nicolaaskerk. "Mensen waren zo intens bezig, en het was gezellig." Ze besloot mee te gaan doen. "Je mag er toch iets van jezelf inleggen, dat gaat vanzelf. Zo geef ik Jezus een kinderlijker kopje. Mijn iconen maak ik iets menselijker."

Ze mag haar iconen graag wat aardser schilderen, toch heeft Hettema een diepgelovige kijk op haar dinsdagochtendbesteding. "Het is als een gebed voor me. Vroeger kwam de pastoor wel eens even kijken. Die zei: 'Je bent er zeker de hele week mee bezig?' In gedachten, bedoelde hij. En dat is waar."

Aan de tafel naast haar zet een man een bril op, houdt zijn plankje tegen het licht, en duwt zijn neus er tegenaan. Gosse Taekema (fikse gouden oorring, felgekleurd kruis op de borst) werd vier jaar geleden katholiek. Hij werkt aan twee iconen. Op het ene plankje de engel Gabriël, op het andere de engel Michaël.

Beheerst vloeit een goudgele lijn van zijn penseel. 'Heel fijn' vindt Taekema (64) het meditatieve iconenschilderen. "Ik kom in diepere bewustzijnslagen terecht. Mijn gedachten vliegen niet alle kanten uit, en ze blijven niet aan de oppervlakte. Een volledig verstild brein is een vorm van bidden."

Iconen maken vereist weinig creativiteit: de afbeeldingen worden al eeuwenlang gekopieerd. Taekema: "Zo'n rustgevend idee vond ik dat. Want ik moet al zoveel van mezelf. En als ik eenmaal bezig ben, komt die creativiteit vanzelf wel. Ik neem bijvoorbeeld de vrijheid om naar eigen inzicht plooien in het kleed te maken."

Taekema pakt de beide plankjes behoedzaam op, en zet ze overeind. "Ze kijken heel nederig. Dat klinkt voor ons negatief, maar het is juist groots. Het kapitalistische systeem draait om ons opgeblazen ik - en je ziet aan de crisis wat daar van komt." Hij wil nog doorgaan over grootheidswaanzin en de 'idiote managementcultuur', maar kijkt dan weer naar de afbeelding van Gabriël. "Je ziet aan zijn gelaatsuitdrukking dat hij in een dieper soort bewustzijn innerlijke kracht gevonden heeft."

Middeleeuwse iconen hebben zijn voorkeur, zegt Taekema, vanwege de eenvoudigere afbeeldingen. "Een icoon moet niet te realistisch zijn. Dan is het voor mij Maria niet meer." Voordat hij katholiek werd, verdiepte hij zich in hindoeïstische filosofie. "Daaruit heb ik ook geleerd: wanneer je iets met volledige aandacht doet, kom je jezelf tegen. In mijn geval: ongeduld. In het begin schilderde ik vaak te donker, werd het echt lelijk. We werken met natuurlijke verf, dus het is altijd een verrassing hoe het uitpakt. Soms heb ik de neiging moedeloos te worden. Maar uiteindelijk komt de geest als het ware weer terug."

Terwijl de icoonschilders geruisloos verder priegelen, loopt atelierleider Thom Breukel tussen de tafels door. Als hij ziet dat een van de vrouwen schildert zonder een handsteun te gebruiken, trekt hij met een ruk haar hand omhoog, duwt de steun eronder, en fluistert: "Alsjeblieft."

Een van de fanatiekste iconenschilders is Margot Bijl (63). "Voor ik het wist was ik aan het schilderen. Het heeft me gewoon gepakt. Ik word er helemaal rustig van." Ze maakt zoveel iconen dat ze een kamer in haar huis heeft ingericht als atelier. Ook maakt ze zelf eitempera, de natuurlijke verf die traditioneel voor iconen wordt gebruikt. Een ritueel, noemt ze het. Ze lengt de verf aan met Lourdeswater. "En vooraf bid ik."

Ze kiest de heiligen die ze schildert zorgvuldig uit. "Het moet klikken met een heilige. Je kunt niet zeggen: vandaag ga ik Gabriël of Sint Nicolaas maken. Soms wil het niet. Dan is de icoon gewoon echt niet voor mij." Ze bezoekt de schildergroep, zegt Bijl, om geen 'zonderling' te worden. "Als je alleen maar thuis schildert, word je denk ik een beetje vreemd."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden