VERSTERKTE KERKEN

Prices, Burelles, Englancourt of Parvondeval: het zijn namen die zelfs bij de bij de meest fervente Francofiel weinig herkenning zullen oproepen. Kleine, onbetekenende plaatsjes in het golvende groene NoordFranse land lijken het. Totdat de toevallige bezoeker, meestal op doorreis naar 'interessantere' streken, oog in oog komt te staan met de lokale kerk.

Plotseling waan je je even in het zuiden van Frankrijk. De zware, van bastions en borstweringen voorziene bouwwerken lijken meer op vestingen dan op kerken en doen onwillekeurig denken aan de versterkte kerken van Albi of Castre, die in de 13de eeuw in de periode van de strijd tegen de Katharen gebouwd werden.

Maar die strijd speelde zich geheel af in Zuid-Frankrijk. Wat is er dan in vredesnaam hier gebeurd waardoor men zijn kerken in vestingen veranderde ? Want als er een ding direct duidelijk wordt, dan is het dat de meeste 'vestingkerken' van de Thierace (zoals deze streek van NoordFrankrijk heet) in tegenstelling tot de vergelijkbare bouwwerken in het zuiden van Frankrijk oorspronkelijk niet als vesting zijn gebouwd. Het zijn dorpskerken, door allerlei aanbouwsels tot vesting zijn gemaakt.

De eerste grote periode van geweld, die in de vorm van deze 'vestingkerken' haar sporen heeft nagelaten, valt tijdens de regering van koning Frans I (1515-1547). Toen hielden met name de Engelse en Oostenrijkse legers in deze streek huis. De eerste kerk die toen verbouwd werd, was die van Parvondeval, in 1519. De bevolking van die stad vreesde op dat moment een nieuwe overval van de beruchte Oostenrijkse huursoldaten. Om te ontkomen aan het geweld bouwden ze aan de kerk een extra versteviging met zware poorten, waarachter de burgers een veilig heenkomen konden zoeken.

Vrij snel daarna volgde een aantal andere dorpen in de omgeving dit voorbeeld. Meestal bestonden die eerste veranderingen uit het aanbrengen van een donjon (vluchttoren), een verstevigde toegang, of een tussenverdieping in het middenschip van de kerk. In tweede instantie kwamen daar dan soms kantelen, borstweringen of andere verdedigingswerken bij.

Onder koning Hendrik III laaide de strijd in Noord-Frankrijk weer op. Bovendien werd Frankrijk vanaf het midden van die eeuw verscheurd door religieuze twisten. Dat deze oorlog tussen katholieken en Hugenoten in de Thierace extra zwaar werd gevoeld, kwam doordat in deze streek geen van beide partijen een duidelijk overwicht had. Het gebied werd nu eens ingenomen door een katholieke eenheid, dan weer eens door strijders uit het Hugenootse kamp. En omdat er geen echte kastelen of burchten lagen waar de bevolking een veilig heenkomen zou kunnen zoeken, nam die zijn toevlucht weer tot de kerken.

Geloofsvrijheid

De Bourgondische Hugenoot Hendrik IV volgde de vermoorde Hendrik III op. Vlak na zijn kroning liet hij zich echter tot het katholicisme bekeren. Daarmee nam hij zijn katholieke tegenstanders alle wind uit de zeilen. De vrede tusssen katholieken en protestanten werd in 1598 in Vervins getekend.

Deze midden in de zo zwaar getroffen Thierace gelegen stad was in de voorafgaande jaren drie maal door verschillende groepen belegerd en bezit als herinnering daaraan nog steeds een verstevigde kerk met een zware donjon, waarin meer dan 150 gezinnen gedurende de onlusten hun toevlucht zochten. In het zelfde jaar waarin de vrede van Vervins getekend werd werd ook het edict van Nantes afgekondigd, waardoor de Hugenoten geloofsvrijheid kregen.

Overal in het land maakt men de balans op van de schade. In 1606 bracht de aartsbisschop, mgr. Desrain, een bezoek aan de Thierace met het oog op herstelwerk aan de kerken. "Ik moet constateren dat veel heilige bouwwerken er hier zeer slecht aan toe zijn. Dat is te wijten aan de fout van de burgers die de godshuizen in ware forten hebben veranderd. Ik heb een groot aantal kerken gezien waar de burgers niet alleen in periode van nood hun toevlucht zoeken maar waar zij ook nu permanent in wonen, met hun kinderen en hun veestapel."

Schietgaten

Als gevolg van zijn herderlijke noodkreet werden op vele plaatsen herstelwerkzaamheden uitgevoerd. Sommige versterkte kerken werden gesloopt, bij andere werden de verdedigingswerken geheel of gedeeltelijk verwijderd, maar in een aantal gevallen werden de nieuwe elementen, zoals aangebouwde donjons, kantelen en schietgaten juist extra versterkt.

Dat wordt voor het grootste deel verklaard doordat de noordgrens van Frankrijk hier nog steeds open lag. Al in 1603 werden met dat doel de kerken van Catelet, La Capelle en Fere door de militaire ingenieur van Henry IV, kolonel Errad, verstevigd.

Plundering

Die versterkingen bewezen al snel hun waarde want nog geen twintig jaar later was dit gebied op nieuw het toneel van strijd. Spaanse en Oostenrijkse troepen vielen Frankrijk van uit het noorden binnen. Wanneer zij zich terugtrokken kwamen de Franse legers en ook voor hen moet de bevolking zich dikwijls schuil houden. Immers als de soldij niet op tijd betaald was dan probeerde de soldaten via plundering van de dorpen toch in leven te blijven.

Een ooggetuige, kolonel in het Franse leger, vermeldde: "We vertrokken vanuit Saint-Quentin naar het Noorden. In dat gebied zijn alle klokketorens en kerken veranderd in burchten waarbinnen de burgerij zich schuil houdt. En de ingang van deze forten is vaak zo moeilijk te ontdekken dat we meestal zonder daar binnen te zijn geweest weer moesten verder trekken."

Ook na de beeindiging van de dertigjarige oorlog hebben de 'fortkerken' hun diensten nog bewezen. Tijdens de opstand van de Frondes (1648-1653) en ook in de 'Hollandse oorlog' (1672-1678) zijn zij dikwijls gebruikt. De laatste fortkerken stammen zelfs nog uit het einde van de 17de eeuw (bijvoorbeeld die van Froidestrees uit 1696 en Archon uit 1699).

Dat er drie eeuwen geleden oorlogen en opstanden door deze streek raasden en de kerken als schuilplaats en verdedigingspunt onmisbaar waren, kan de bezoeker van nu zich dat nauwelijks meer voorstellen. Al deze kerken met hun extra zware torens, schietgaten in in plaats van galmgaten, borstweringen en geheime zolderingen, wekken in dit nu zo vredige landschap, alleen nog verbazing.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden