Verstedelijking verandert geloof

katholiek in china | De gemarginaliseerde rooms-katholieke gemeenschap in China overleefde altijd door haar sterk verankerde tradities. Maar met de trek naar de stad wordt dat steeds moeilijker vol te houden.

In een hoekje trekken de misdienaren hun witte toga aan over hun spijkerbroek en gympen. Op de gang slaat de priester zijn stola om. Alle ruimte wordt benut in de bescheiden zaal op de tweede verdieping boven een hot-potrestaurant in Tongzhou, een buitenwijk van Peking. Zo'n tweehonderd mensen zijn hier samengekomen voor de zondagsmis. Sommigen komen uit Tongzhou zelf, wat een dorp was voor het werd opgeslokt door de uitdijende Chinese hoofdstad. Maar de meeste misgangers behoren tot Pekings acht miljoen arbeidsmigranten. Vaak komen ze uit Hebei, een provincie ten oosten van Peking waar een kwart van China's katholieke bevolking geboren is. In de buitenwijken van China's steden richten zij nieuwe parochies op.

Ook priester Yu Taiyong komt uit Hebei. Hij is blij met zijn parochie, die pas in 2014 werd opgericht. "We wilden een kerk openen op de plek waar de gelovigen zich bevinden." Dat is steeds minder vanzelfsprekend. Sinds 1957, toen de communisten de buitenlandse priesters en bisschoppen het land uitzetten, overleeft het katholicisme in China vooral op het platteland. Het is verdeeld in een 'open' kerk, onderhevig aan het gezag van de Chinese regering, en een ondergrondse kerk, die trouw zweert aan Rome. In bepaalde streken is de meerderheid van de bevolking al eeuwen katholiek, een gevolg van de bezoeken van westerse zendelingen aan China, eerst in de 16de en later in de 19de eeuw. Nu het platteland leegloopt, wonen en werken China's naar schatting tien miljoen katholieken - iets minder dan een procent van de bevolking - echter steeds vaker in de grote stad, en dan vooral aan de randen ervan, waar het leven wat goedkoper is.

Losgeraakt

In de stad staan de Chinese katholieken plotseling voor een keus. "Net als in het Westen vindt er in China een individualisering van het geloof plaats", stelt de Amerikaanse journalist en schrijver Ian Johnson, deskundige op het gebied van religie in China. "Godsdienst is in China traditioneel erg gemeenschappelijk. In de steden is dat moeilijk vast te houden."

Het stressvolle bestaan in de stad, waar ze worden behandeld als tweederangsburgers zonder recht op de meeste sociale verzekeringen, betekent voor veel migranten dat ze geen tijd meer hebben voor de kerk. "De druk is groot", zegt de 35-jarige Guo Dawei, wiens roepnaam de Chinese vertaling van 'David' is. "Vernoemd naar de koning." Hij groeide op in een katholiek dorp in Hebei, waar iedereen op vrijdag vis at en wekelijks naar de mis ging, maar hij woont inmiddels al acht jaar in Peking. Jarenlang stond hij met zijn rug naar het geloof van zijn jeugd gekeerd, omdat hij het te druk had met het opbouwen van zijn nieuwe bestaan als meubelmaker. "Ik kwam toch weer uit bij de kerk toen ik ging nadenken over de grote vragen in het leven, zoals de dood. Maar het is anders dan toen ik jong was. Nu is het mijn eigen keus."

De sociaal-economische kloof tussen stedelingen en arbeidsmigranten verdwijnt niet zomaar in de kerk. Het levert ongemakkelijke situaties op, waardoor vooral onopgeleide migranten zich niet welkom voelen in de enkele grote stadskerken die Peking telt. "Je voelt je anders bekeken. Veel van mijn dorpsgenoten zijn op die manier afgehaakt", aldus Dawei.

In de kleine parochie van Tongzhou kijkt vanaf een volgestouwd balkon een levensgroot kartonnen portret van paus Franciscus lachend over de kleine kerkzaal uit. "Ja", glimlacht priester Yu. "Die volgen we hier ook gewoon." Volgens de priester is het tegenwoordig makkelijker dan ooit voor Chinese katholieken om zich verbonden te voelen met de kerk buiten China's landsgrenzen. Op sociale media delen gelovigen de dagelijkse gebeden van de paus en lezen ze over de kerk in andere landen. "Misschien wordt er weleens wat geblokkeerd door de censuur, maar dat is de uitzondering."

Dubbele loyaliteit

Gevraagd naar de officiële status van zijn kleine parochie in Peking, wijst priester Yu op een veelgehoord geluid binnen de Chinese katholieke kerken: de meningsverschillen tussen de ondergrondse en de 'open' kerk zijn puur politiek. Ze gaan over de bereidwilligheid van parochies om met de overheid samen te werken. Doctrinaal zijn er geen verschillen. In beide soorten kerken zul je bijvoorbeeld portretten van de paus aantreffen.

Dat betekent niet dat de verschillen niet diep gaan. De hiërarchische structuur van de rooms-katholieke kerk, met aan het hoofd de paus in het Vaticaan, een buitenlandse overheid, is een groot pijnpunt voor de Chinese overheid. Die voelt zich oncomfortabel bij het idee dat de loyaliteit van Chinese staatsburgers bij een ander land zou liggen.

De staat ziet de structuur van de katholieke kerk als zo onderscheidend dat het rooms-katholicisme en protestantisme als twee verschillende godsdiensten geteld worden binnen de vijf religies die officieel zijn toegestaan (de andere drie zijn taoïsme, boeddhisme en de islam). Leiders van ondergrondse katholieke kerken lopen meer risico op vervolging door de overheid.

Maar met de verstedelijking vervaagt de scheidslijn tussen open en ondergrondse parochies. "In mijn dorp weet iedereen precies wie er ondergronds is en wie geregistreerd", zegt Dawei. In de stad maakt het verschil tussen beide kerken minder uit. "Het is hier al moeilijk genoeg om een kerk te vinden, maar thuis zou het ondenkbaar zijn om te communie te gaan bij een priester die bij de overheid geregistreerd staat."

In zichzelf gekeerd

Volgens Ian Johnson zegt het verschil tussen stad en platteland veel over de Chinese katholieke kerk vandaag. Om hun godsdienst te beschermen, kozen Chinese katholieken in de twintigste eeuw voor isolatie en het vasthouden aan traditie. Pas in de jaren '90 verving de Chinese mis het Latijn. Verschillen tussen familieclans werden belangrijker. Johnson ziet deze geschiedenis ook als een reden dat de katholieke kerk moeite heeft zich aan te passen aan de moderne wereld. "Het is moeilijk de huidige kerk te mobiliseren. In China zijn de ambtenaren van de Patriottische Vereniging (de door de overheid toegestane katholieke organisatie, red.) er vooral mee bezig te zorgen dat alles onder controle is. Ze zijn niet gemotiveerd om het katholieke geloof te verspreiden of om te reageren op iets als de urbanisatie."

Zo kan het dat terwijl in 1949 de katholieke kerk in China nog vier keer zo groot was als de protestantse, inmiddels verreweg de meeste van China's naar schatting 60 miljoen christenen protestant zijn. Dat de katholieke kerk 10 procent is gegroeid, komt vooral door de bevolkingsaanwas. Dawei denkt dat de cijfers alsnog te rooskleurig zijn. "Veel van de mensen die geregistreerd staan als katholiek, gaan in de stad nooit meer naar de mis."

Op geruchten dat er een doorbraak op komst is in de gespannen relaties tussen het Vaticaan en de Chinese overheid, reageren veel Chinese katholieken sceptisch. Daar wordt al over gepraat sinds het aantreden van paus Franciscus, die in 2014 zei dat hij "morgen nog" een bezoek aan China zou willen brengen. Persbureau Reuters berichtte begin juli dat de paus acht Chinese bisschoppen die niet door Rome worden erkend gratie zou willen verlenen, in het kader van het Jubeljaar. De controle over de selectie van bisschoppen is een pijnpunt in de verhouding tussen Peking en Rome.

"Ik zie wat deze paus doet," aldus Dawei. "Hij is goed in het aanhalen van banden. Maar de Chinese regering zal niet snel van houding veranderen. Zelfs als de paus langs mag komen, betekent dat niet dat de vijandigheid voorbij is."

lange arm

De Chinese regering wil meer con-trole kunnen uitoefenen op kerken. Wie ruimte beschikbaar stelt of verhuurt aan ongeregistreerde 'ondergrondse' kerken, kan forse boetes krijgen opgelegd. De positie van de vele ondergrondse kerken komt daarmee verder onder druk te staan.

De regering wil bovendien dat buitenlandse invloed op de kerken wordt beperkt, onder meer door de toegang tot buitenlandse theologische teksten via internet te beperken en meer toezicht te houden op Chinese theologiestudenten die onderwijs aan buitenlandse universiteiten volgen.

Eerder al trad de overheid streng op tegen religieuze symbolen: van de daken van tal van kerkgebouwen werden de kruizen verwijderd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden