Versailles naast Engeland in de binnenduinrand

De buitenplaats Beeckestijn is voor het grote publiek toegankelijk gemaakt en gebleven. Maar dat is geen vanzelfsprekende geschiedenis.

De draagvleugelboot brengt ons binnen een half uur van Amsterdam Centraal Station over het Noordzeekanaal naar Velsen-Zuid. Gemak dient de mens, maar heeft ook zijn keerzijde. De bouw van dit kanaal had een enorme impact op de regio. Het gebied werd vanaf 1876 letterlijk in tweeën gesneden. Industrie vestigde zich langs de oevers, de hoogovens gezichtsbepalend aanwezig. Halve dorpen werden geofferd aan de aanleg en verbreding van deze waterweg. Wat nog over is van het oude Velsen is een snoezig Anton Pieck-plaatje ingeklemd tussen drukke auto-, vaar-, spoorwegen en tunnels.

Het aanzien van de vierbaans Parkweg doet niet vermoeden dat hierachter een reeks buitenplaatsen schuilgaat. Fris en statig springt plotseling Velserbeek in het oog. En dan te bedenken dat dit uitsluitend het zomerverblijf was van kooplieden en regenten. Met het geld dat ze in de gouden eeuw verdiend hadden kochten de rijkaards aan de binnenduinrand tussen Haarlem en Heemstede boerderijen en kastelen, vaak met een weids uitzicht. Rond 1700 werden deze hofstedes omgevormd tot riante landhuizen met flinke stijltuinen erachter. Zo'n bezit was een statussymbool. De architectuur die in de mode was aan het Franse hof diende als voorbeeld. Net als in Versailles werden de huizen en tuinen volgens een strak, geometrisch patroon ingericht.

Door het hek en de bomen is er van Waterland niets te zien. Gelukkig kunnen we wel bij de buren terecht. Wandelaars lopen over de rechte lanen achter het huis Beeckestijn. Op een bankje bij de slangenmuur keuvelen twee dames. Het waaiervormig bloemperk is opvallend vormgegeven, net als de zijtuinen met in rechte vormen gesnoeide haagjes. Voor het huis en tussen de koetshuizen wordt de ronde entree opgefleurd door een mengeling van gekleurde zomerbloemen. Zo mooi zag dit er na de Tweede Wereldoorlog niet uit. Huis en stijltuin hadden flink te lijden gehad onder de bezetting. Op de plek van de voormalige dwaaltuinen ligt een overgroeide bunker. Twee andere bunkers zijn verzonken in de bodem. Zand erover.

Op een wal halverwege de tuinen heb je een prachtig panorama. Nevelig doemt het witte huis op achter de fontein in de schulpenvijver. Naast de centrale as staan witte beelden. Aan de andere kant geen rechtlijnigheid, maar juist ongedwongen slingerende vormen en een landelijke sfeer. De Duitse tuinarchitect J.G. Michael maakte in 1772 het ontwerp. Maar wel volgens de wensen van Jacob Boreel. Als topambtenaar had deze eigenaar van Beeckestijn voor de Republiek in Engeland gewerkt. Daar had hij de heersende ideeën over tuinarchitectuur opgepikt. Zo kwam hier de eerste landschapstuin van Nederland. Gevoel en schoonheid van de natuur ervaren, daar ging het om. De boomgroepen, meanderende vijvers en slingerpaadjes doen zachter en landelijker aan dan de strakke stijltuin dichter bij het huis. Het korenveld is nu een grasveld. Een hond rent er uitgelaten achter een stok aan die zijn baasje wegwerpt.

Het werd een trend in de landschapstuin om opmerkelijke bouwwerken neer te zetten. Daarmee werden verschillende sfeertjes opgeroepen en zo werd de stemming van de bezoeker beïnvloed. Historische en oosterse bouwstijlen waren daarbij populair, maar ook ruïnes of kluizenaarshutten. Achterin resteert nog zo'n folly: een tuinmanshuisje, maar dan een dat eruit ziet als een neogotische kapel. In de parktuin van Velserbeek vinden we nog wat vergelijkbare bouwsels: een miniscuul huisje, muziekkapelletje, Chinees theehuisje en hermitage. Ook is er een hertenkamp en een speeltuintje. De volgende keer gaan de kinderen mee.

Beeckestijn
De gemeente Velsen kocht de buitenplaats in 1953 van de laatste particuliere eigenaar, een Boreel. Het huis had zo ernstig te lijden gehad onder de oorlog dat het een wonder is dat het overeind is gebleven. De gemeente Velsen vond het onderhoud uiteindelijk te prijzig worden en bracht Beeckestijn in 2006 in de verkoop. Groenliefhebbers uit de omgeving vreesden dat de tuinen gesloten zouden worden als wandel- en recreatiegebied. Niet geheel onterecht, want Beeckestijn werd bijna aan een projectontwikkelaar verkocht. Dit zorgde voor veel commotie in de regio. De gebouwen kwamen uiteindelijk in het bezit van Stichting Hendrik de Keijser en de tuinen gingen naar Natuurmonumenten. De ingerichte stijlkamers hebben plaats gemaakt voor een nieuwe permanente tentoonstelling. De ruimtes boven worden verhuurd. Beeckestijn profileert zich daarnaast als Podium voor Tuin- en LandschapsCultuur.

www.trouw.nl/natuurtochten

Cultuur en natuur
Waarom?

wie achter industrie en drukke wegen kijkt vindt een prachtig groengebied vol verrassingen dat zich het beste laat omschrijven als een 'aaneengeschakeld park van buitenplaatsen'. de multimediale tentoonstelling in beeckestijn is laagdrempelig, leuk en leerzaam. je kun er zien hoe de mens door de eeuwen heen het landschap heeft vormgegeven. en dat geeft weer een frisse blik op de omgeving tijdens de wandeling. een prima combinatie van cultuur en natuur.

De Route

dit is een rondwandeling van en naar het pontplein in velsen-zuid. de route voert merendeels over verharde wegen, met onverharde paden in de tuinen van beeckestijn. de route is ook (grotendeels) te fietsen. de fiets mag mee op de draagvleugelboot.

OV

de fast flying ferry (draagvleugelboot) vaart tussen amsterdam centraal station en het pontplein in velsen-zuid. zie www.fff.nl. hier arriveert ook de pont vanuit velsen-noord. vanaf station driehuis starten kan eventueel ook.

Routebeschrijving

volg de wit-rood geblokte markering van het holland kustpad (law 5-2/5-3), tot achter de kerk in driehuis. ga daar rechtsaf en volg de anwb-borden van de beeckestijn fietsroute. neem aan het einde van de waterlandweg het paadje rechtdoor naar velserbeek voor een doorsteek naar het pontplein: om het hertenkamp en langs huis velserbeek links over de brede asfaltlaan, aan het einde rechts.

Horeca

driehuis heeft horeca en op het pontplein zit een snackbar. theeschenkerij velserbeek is gevestigd in de voormalige orangerie. elke zondag vanaf 11.30 uur geopend, zomers ook doordeweeks. zie www.theeschenkerij.org.

Bijzonderheden

Openingstijden tentoonstelling Beeckestijn: donderdag t/m zondag 11.00-16.00 uur. Toegang: € 6 of € 4 (13-18 jaar en 65+), tot 13 jaar gratis. In de voormalige keuken kunnen kinderen hun eigen tuin 'bakken' en als e-card versturen. Een plattegrond met rondleiding door de tuin kan worden gedownload op www.buitenplaatsbeeckestijn.nl, een uitgebreide beschrijving is te koop bij Beeckestijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden